DEGRADATSIYAGA UCHRAGAN YERLARNI ANIQLASHNING ZAMONAVIY MEXANIZMLARI HAMDA ULARNI YAXSHILASHGA QARATILGAN XALQARO HAMKORLIKLAR.

Аннотация

This article discusses the causes of land degradation, mechanisms and methods for identifying them, and agreements on international cooperation. Key words: Degradation, erosion, salinization, green space, chemical pollution, biodiversity loss. Аннотация: В статье рассматриваются причины деградации земель, механизмы и методы их выявления, а также соглашения о международном сотрудничестве. Ключевые слова: Деградация, эрозия, засоление, зеленые насаждения, химическое загрязнение, утрата биоразнообразия. Kirish. Degradatsiyaga uchragan yerlar, o'z navbatida, iqlim o'zgarishi, eroziya, sho'rlanish, suv va havo ifloslanishi, o'simlik va hayvonot dunyosining kamayishi kabi jarayonlarga duchor bo'ladi. Bu holatlarni aniqlash va tuzatish nafaqat tabiiy resurslar, balki inson salomatligi, oziq-ovqat xavfsizligi va iqtisodiy barqarorlikka ta'sir etadi. Tuproq https://scientific-jl.com/luch/ 5 3 Часть-37_ Том-4_ Январь-2025 degradatsiyasining oldini olish, uni tiklash va qayta tiklash uchun ekologik jihatdan barqaror va samarali choralar ko'rish zarur. [1] BMTning Nyu-Yorkdagi Bosh qarorgohida 2024-yil avgust oyida BMT Bosh Assambleyasi tomonidan «Degradatsiyaga uchragan va qurg‘oq hududlarda barqaror o‘rmonzorlarni barpo etish, daraxt ekish va ularni targ‘ib qilish – ekologik muammolarga qarshi kurashning samarali yechimi» rezolyusiyasi qabul qilingan. Mazkur rezolyusiya O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning tashabbusi bilan mamlakatimizda hayotga tatbiq etilayotgan, shahar va qishloq hududlarini ko‘kalamzorlashtirish orqali bioxilma-xillikni saqlash va tiklashga qaratilgan «Yashil makon» milliy dasturi konsepsiyasi asosida ishlab chiqilgan. [2] Shuningdek 2023 yilning noyabr oyida Birlashgan Millatlar Tashkilotining Cho‘llanishga qarshi kurash to‘g‘risidagi konventsiyasida Markaziy Osiyodagi birinchi yig‘ilishida taqdim etilgan ochiq yangi ma’lumotlar muhokama qilindi, bu mintaqada va butun dunyoda yerlarning degradatsiyasi tezlashganligini ko’rsatmoqda. 2015-2019-yillarda sog‘lom va unumdor yerlarning yillik yo‘qotishlari kamida 100 million gektarni tashkil etib, hammasi bo'lib, bu 420 million gektar yoki 4,2 million kvadrat metrni tashkil etadi. Markaziy Osiyoning beshta davlati - Qozog'iston, Qirg'iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O'zbekistonning umumiy maydonidan oshadi. Ushbu statistik ma'lumotlar shoshilinch choralar ko'rish zarurligini ta'kidlaydi, chunki yerning tanazzulga uchrashi butun dunyo bo'ylab bozorlar, jamoalar va ekotizimlarni beqarorlashtirishda davom etayotganligini ko’rsatmoqda. Oʻzbekiston Markaziy Osiyo mintaqasida degradatsiyaga uchragan yerlarning eng yuqori ulushiga ega boʻlsa-da, shu bilan birga, 2015-yilga nisbatan sezilarli darajada kamaygan – 30 foizdan 26 foizgacha. Orol dengizining qurishi natijasida O‘zbekistonda jami 3 million gektar yer degradatsiyaga uchragan. 2018-2022-yillarda mamlakatimizda Orol dengizining qurigan tubidan chiqayotgan tuz va changni bartaraf etish maqsadida 1,6 million gektar maydonda saksovul ekish ishlari olib borilgan. https://scientific-jl.com/luch/ 5 4 Часть-37_ Том-4_ Январь-2025 BMTning soʻnggi maʼlumotlariga koʻra, Markaziy Osiyodagi umumiy yer maydonining 20% dan ortigʻi degradatsiyaga uchragan, bu taxminan 80 million gektarga teng – Qirgʻizistondan deyarli toʻrt barobar katta maydon. Bu holat mintaqa aholisining taxminan 30 foiziga ta'sir qiladi. [3] Xususan iqlim o‘zgarishi va tuproq degradatsiya xavfi biologik xilma-xillikka salbiy ta’sir qilib, yer komponentlarining ekotizim xizmatlarini koʻrsatish imkoniyatlariga ta’sir qilib, yerlarning degradatsiyaga uchrash xavfini kuchaytiradi. Aholining ko‘payishi, oziq-ovqat va boshqa ekotizim xizmatlariga bo‘lgan talabning oshib borishiga sabab boʻlib, ayniqsa suvga bo‘lgan talabni yanada kuchaytiradi. [4, 5] Degradatsiyaga uchragan yerlar — bu tuproq yoki ekosistemalarining tabiiy holatini yo'qotgan, shuningdek, inson faoliyati yoki tabiiy omillar natijasida unumdorligini yo'qotgan hududlardir. Tuproq degradatsiyasi bir nechta turdagi bo'lishi mumkin: 1. Eroziya — tuproqning shamol yoki suv ta'siri bilan yuvilishi. Bu holat ko'pincha qishloq xo'jaligi faoliyati, o'rmonlarning kesilishi yoki pastdan yuqoriga qishloq joylashuvi tufayli sodir bo'ladi. 2. Sho'rlanish — tuproqda suvning tuzlar bilan to'lib, uning unumdorligini yo'qotishi. Bu ko'pincha sug'orish tizimlarining noto'g'ri ishlatilishi natijasida yuzaga keladi. 3. Kimyoviy ifloslanish — pestitsidlar, o'g'itlar va boshqa kimyoviy moddalar yordamida tuproqning kontaminatsiyasi, bu esa tuproqning biologik faoliyatini va unumdorligini pasaytiradi. https://scientific-jl.com/luch/ 5 5 Часть-37_ Том-4_ Январь-2025 4. Tuproqning kam mavjudligi — uzoq muddatli qishloq xo'jaligi faoliyati yoki ko'plab o'simliklarni kesish orqali tuproqning yuqori qatlamlari yo'qoladi, bu esa uning unumdorligini kamaytiradi. 5. Biodiversitetning kamayishi — o'simlik va hayvonlarning xilma-xilligini yo'qotish, bu esa ekosistemaning o'zgarishiga olib kelad