Poliploid hodisasi (g’o’za misolida)

Аннотация

The biological nature of the polyploid phenomenon, their significance in plants, especially in cotton cultivation, is explained in this course work. In particular, natural and artificial polyploidy cases, their place in evolutionary and selection processes were analyzed on the example of cotton (Gossypium spp - all species belonging to the cotton family). Diploid and allotetraploid types of cotton, their origin and genetic structure are given. Also, the advantages of polyploid cotton varieties in terms of yield, disease resistance and other useful characters are substantiated. In the work, the role of polyploidy in the selection process is deeply analyzed based on previously studied scientific literature and practical examples. This work has a unique scientific and practical value for students studying biology and reveals modern approaches to cotton selection. Kalit so‘zlar: poliploidiya, gʻoʻza, allotetraploid, diploid, genom, seleksiya, evolyutsiya, genetik xilma-xillik, sun’iy poliploidlik, hosildorlik, paxtachilik, xromosoma, genetik modifikatsiya, gibridizatsiya, mutatsiya, meyoz, mitoz, genomik barqarorlik, fenotipik ifoda, tabiiy seleksiya, eksperimental poliploidiya, paxta navlari, agronomik belgilar, biotexnologiya. Key words: polyploidy, cotton, allotetraploid, diploid, genome, selection, evolution, genetic diversity, artificial polyploidy, productivity, cotton breeding, chromosome, genetic modification, hybridization, mutation, meiosis, mitosis, genomic stability, phenotypic expression, natural selection, experimental polyploidy, cotton varieties, agronomic traits, biotechnology. 440 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Kirish: Poliploidiya — bu organizmlarning xromosoma to‘plamlari sonining ikki martadan ortiq bo‘lishi bilan ifodalanadigan genetik hodisadir. U biologiyada, ayniqsa o‘simliklar dunyosida genetik xilma-xillikni oshirish, yangi navlar yaratish va hosildorlikni kuchaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, gʻoʻza (Gossypium spp.) misolida poliploidiya hodisasi chuqur o‘rganilgan bo‘lib, bu jarayonning evolyutsiya, gibridizatsiya, mutatsiya va sun’iy poliploidlik orqali qanday ro‘y bergani ilmiy nuqtai nazardan katta qiziqish uyg‘otadi. Gʻoʻza turlari orasida diploid va allotetraploid shakllarning mavjudligi, ularning genomik barqarorlik, fenotipik ifoda va agronomik belgilar bo‘yicha farqlanishi seleksiya jarayonlarida keng qo‘llaniladi. Poliploid gʻoʻzalar, ayniqsa, hosildorlik, kasalliklarga chidamlilik va atrof-muhit sharoitlariga moslashuvchanlik kabi fazilatlari bilan ajralib turadi. Bu jarayonlarda xromosoma sonining ko‘payishi mejoz va mitoz davrida yuzaga keladigan genetik o‘zgarishlar orqali amalga oshadi. Zamonaviy biotexnologiya yutuqlari, genetik modifikatsiya va eksperimental metodlar yordamida poliploidiya sun’iy yo‘l bilan ham qo‘llanilmoqda. Bu esa gʻoʻza seleksiyasida yangi istiqbollarni ochib, yuqori sifatli, barqaror paxta navlarini yaratish imkonini bermoqda. Ushbu maqolada poliploid hodisasining gʻoʻzadagi ifodalanishi, uning genetik va amaliy jihatlari chuqur tahlil qilinadi. Poliploidiya nafaqat tabiiy yo‘l bilan, balki inson tomonidan sun’iy tarzda ham yaratiladi. Ayniqsa, gʻoʻzada bu usul yangi, yuqori hosilli hamda kasalliklarga chidamli navlarni yaratishda keng qo‘llanilmoqda. Masalan, kolxisin moddasidan foydalanib, sun’iy poliploid shakllar hosil qilinadi va ularning fenotipik hamda genetik ifodalanishlari sinchiklab o‘rganiladi. Bunday yondashuvlar orqali gʻoʻzaning nasldorlik darajasi oshiriladi, tolasi sifati yaxshilanadi va ekstremal iqlim sharoitlariga moslashuvchan navlar yaratiladi. Bundan tashqari, gʻoʻza genomining chuqur o‘rganilishi, uning xromosoma tuzilishi va genetik modifikatsiyalarga bo‘lgan javob reaksiyasi paxtachilik sohasida yangi imkoniyatlar eshigini ochmoqda. Gʻoʻza turlarining tabiiy allotetraploid shakllari qadimiy davrlardagi gibridizatsiya va poliploidizatsiya jarayonlari orqali shakllangan bo‘lib, bu hodisa o‘simliklarning evolyutsion yo‘lini tushunishda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan, poliploid hodisasini o‘rganish nafaqat fundamental biologik jarayonlarni ochib berish, balki seleksiya, biotexnologiya va qishloq xo‘jaligi sohalarida amaliy yutuqlarga erishish uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu maqolada aynan gʻoʻza misolida poliploidiyaning kelib chiqishi, turlari, ahamiyati va qo‘llanilish yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Asosiy qism: 1. Gʻoʻzada poliploidlikning tuzilishi va turlari: Gʻoʻza turkumi (Gossypium spp.) poliploid organizmlar orasida eng chuqur o‘rganilgan o‘simlik guruhlaridan biridir. Gʻoʻzaning yovvoyi va madaniy turlari orasida diploid (2n = 441 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 26) va allotetraploid (2n = 52) shakllari mavjud. Diploid turlar as