SUYAKLARNING O`SISHI VA RIVOJLANISHIGA TA`SIR ETUVCHI OMILLAR

Аннотация

Bones are the main part of the skeleton of humans and vertebrates. Bone tissue is a type of connective tissue. Bone, together with joints, ligaments, muscles and tendons attached to it, forms the musculoskeletal system. Bone cells (osteocytes, osteoclasts) and intercellular spaces are composed of mineral substances. Bone is formed during embryonic development from connective tissue - mesenchyme. Primary bone is formed from the ossification of the internal cartilage skeleton (shoulder, thigh, etc.), secondary bone from subcutaneous layers (forehead, skull and other bones). Keywords: osteocytes, osteoclasts, bone, bone tissue, ligaments, osteoblast in bone, osteocytes in lacunae, osteoblast cell Muammoning dolzarbligi: Suyak to'qimalarining boshqa biriktiruvchi to'qimalardan asosiy xususiyati va farqi uning tarkibida mineral moddalarning ko'pligi, ya'ni 70% ni tashkil qiladi. Bu suyaklarning mustahkamligini tushuntiradi, chunki suyak biriktiruvchi to'qimasining hujayralararo moddasi qattiq holatda. Gistologiyada suyak to'qimalarining funktsiyalari barcha to'qimalarning funktsiyalari bilan mos kelishi bilan belgilanadi.skelet biriktiruvchi to'qimalar, lekin bu to'qima bir qator o'ziga xos xususiyatlarga ega. Suyak to'qimasi uning kimyoviy tarkibini o'rganishdan boshlanishi kerak. Bu sizga uning maxsus xususiyatlarini tushunish imkonini beradi. To'qimalarda organik moddalar miqdori 10 dan 20% gacha. Suvda 6% dan 20% gacha, minerallar, yuqorida aytib o'tilganidek, eng muhimi - 70% gacha. Suyakning mineral moddasining asosiy elementlari k altsiy fosfat va gidroksiapatitlardir. Mineral tuzlarda ham ko'p. Suyak to'qimalarining organik va noorganik moddalarining birikmasi suyaklarning mustahkamligini, elastikligini, og'ir yuklarga bardosh berish qobiliyatini tushuntiradi. Shu bilan birga, mineral tarkibining haddan tashqari ko'pligi suyaklarni sezilarli darajada mo'rt qiladi. Hujayralararo modda 95% I turdagi kollagendan hosil boʻladi. Organik moddalar oqsil tolalarida to'planadi. Fosfoproteinlar suyaklarda k altsiy ionlarining to'planishiga hissa qo'shadi. Proteoglikanlar kollagenning mineral birikmalar bilan bog'lanishiga yordam beradi, ularning hosil bo'lishiga, o'z navbatida, ishqoriy fosfataza va osteonektin yordam beradi, bu esa noorganik kristallarning keyingi o'sishini rag'batlantiradi. 410 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Suyak tuzilishi va shakliga koʻra uzun, yaʼni naysimon (son, boldir va boshqalar), yassi, yaʼni serbar (toʻsh va boshqalar) va kalta (umurtqalar va boshqalar) buladi. Naysimon suyaklarning urta qismi (diafiz) va ikki uchi (epifiz) bor. Diafiz zich moddadan, epifiz va yassi hamda kalta suyaklar tanasi gʻovak moddadan iborat. Diafiz boʻshligʻida va epifiz gʻovak moddasi oraligʻida ilik buladi. Suyak sirti biriktiruvchi toʻqimadan tashkil topgan suyak usti pardasi — periost, ichki ilik boʻshligʻi tomondan xuddi shunga oʻxshash endost bilan qoplangan. Diafiz 4—15 mkm kalinlikdagi plastinkalardan iborat boʻlib, ular orqali qon tomirlari va nervlar oʻtadi. Inson suyakalari Suyak — kalsiy va fosfor deposi hisoblanadi. Paratgormon va kalsiotonin 411 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 gormonlari kon plazmasida kalsiy miqdorini va osteoklastlarning soʻrilish faolligini boshkarib turadi. Suyak toʻqimasi juda faol regeneratsiya xususiyatiga ega boʻlib, organizmda toʻxtovsiz yangilanib turadi. Shu sababdan suyakning mexanik xossalari ham organizmga tushadigan yukka mos ravishda oʻzgarib boradi. Odam skeleti suyak tarkibi umr davomida yangilanib turadi Odam skeleti 200 dan ortiq alohida-alohida suyaklardan iborat. Skelet quyidagi bo‘laklaiga ajratilgan tana suyaklari (umurtqalar, qovurg‘alar va to‘sh suyagi), kalla suyagi (miya va yuz qismlaridan iborat), yelka kamari (kurak va kutubxonasi o'mrov suyaklari), qo'l suyaklari (yelka, bilak va qo 1 panja suyaklari), chanoq suyaklari (yonbosh, qov va o‘tiig‘ich suyaklar) va son, boldir hamda oyoq panja suyaklaridan iborat. Bolalarda, o`smirlarda, katta yoshda ham qo`shimcha suyaklanish nuqtalari hosil bo`lib, ulardan mushaklar, boylamlar birikadigan o`simtalar (apofizlar) taraqqiy etadi. Suyaklarning tashqi yuzasi suyak ust pardasi (periosteum) bilan qoplanib, bu parda orqali qon tomir va nervlar yo`naladi. Suyaklar og`irligining 50% ini suv hosil qiladi. Qolgan qismi esa organik moddalar (12,4%), neorganik moddalar (21,85%), hamda yog` moddasidan (15,75%) tashkil topgan. Suyaklarning organik moddasini ossein hosil qilsa, neorganik moddalarni esa kalsiyning fosforli va karbon tuzlari hosil qiladi. Odam skeleti joylashishiga ko`ra quyidagi guruh suyaklarga bo`linadi: Tanadagi suyaklar: umurtqalar, qovurg`alar, to`sh suyagi. Kalla suyaklari: yuz qismi suyaklari, miya atrofidagi suyaklar. yelka kamari suyaklari: kurak suyagi, o`mrov suyagi