NUROBOD TUMANI AHOLISINING JOYLASHUVI VA DEMOGRAFIK VAZIYATI TAHLIL

Аннотация

В данной статье будет кратко рассмотрена демографическая ситуация в Зангиатинском районе Ташкентской области, в частности, особенности воспроизводства населения, а также миграционные процессы. Ключевые слова: Население, возрастная структура, демографические процессы, рождение, смерть, брак, развод, миграция. Ma‘lumki jahon mamlakatlari ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida aholi soni va dinamikasi asosiy omillardan biridir. Aholi soni va tarkibi davlatning ijtimoiy-iqtisodiy salohiyatiga, uning innovatsion rivojlanish va faoliyatning turli sohalarida ixtisoslashuviga bevosita ta‘sir qiladi. Aholining bandligi mamlakatning iqtisodiy o‘sish 278 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 sur’atlarini, turmush darajasi ko‘rsatkichlarini, jahon bozoridagi kuchi va raqobatbardoshligini belgilaydi. Toshkent viloyatining Zangiota tumanidagi demografik jarayonlarni tadqiq etish katta ahamiyatga ega. Xususan, aholi soni, tuzilishi va tarkibidagi o‘zgarishlarni aniqlash tuman iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanishini rejalashtirish, jumladan, yangi turar-joy majmualari, infratuzilma, ta’lim va tibbiyot muassasalarini qurish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Aholining demografik rivojlanishini tahlil qilish, aholining kelajakdagi ehtiyojlarini prognozlash va shunga mos ravishda rivojlanish rejalarini ishlab chiqish imkonini beradi. Masalan, aholining yosh tarkibini ko’rsatkichlarini oldindan prognozlash orqali, turli yosh guruhlarining - bolalar, mehnat yoshidagilar va keksalar uchun qanday ishlab chiqarish, xizmatlar va dasturlarni ishlab chiqish kerakligini aniqlash mumkin. Bu esa aholining barcha qatlamlarini ehtiyojlarini ta’minlashga xizmat qiladi. Ma’lumki, hududlar aholisi sonining ortib borishida asosan ikki manba aholining tabiiy ko‘payishi, migratsiya muhim rol o’ynaydi. 2024-yil holatiga ko’ra doimiy aholi soni 174 304 kishini tashkil qildi va o‘tgan yilga nisbatan 3 119 kishiga yoki 101,8 %ga ko‘paydi. Doimiy aholi soni Doimiy aholi soni shahar, qishloq kesimida (%da) erkak, ayol kesimida (%da) 40,8 48,1 51,9 59,2 Shahar aholisi Qishloq aholisi Erkak Ayol 1-rasm.Zangiota tumani aholisining joylashuvi Manba: O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari. 279 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Zangiota tumani aholisi joylashuviga ko’ra shaharliklar 59,2 foizni, qishloq aholisi esa 40,8 foizni tashkil etadi (1-rasm). O‘rganilayotgan tumanning Toshkent shahriga yaqinligi sababli tumanga aholiga xizmat ko‘rsatish infratuzilmalarining jadal kirib kelishiga sabab bo’lmoqda. Bu esa aholining turmush darajasining yaxshilanishiga aholi bandligining oshishiga, doimiy aholi sonining ko‘payishiga olib kelmoqda. Shuningdek, 2024- yil holatiga ko‘ra tuman aholisining 51,9 foizi erkaklar va 48,1 foizi ayollar tashkil etgan. Demak, bu yerda erkaklar soni ayollar soniga nisbatan ko‘proq ekanligini kuzatishimiz mumkin. 6 2 9 5 9 7 6 1 ,6 ,1 4 3 ,6 4 3 ,8 4 3 ,2 5 3 ,6 5 3 ,1 6 3 ,5 6 3 1 3 8 5 4 3 9 1 ,4 9 1 ,7 9 1 ,5 9 1 4 ,7 2 ,7 3 ,4 7 6 6 1 1 1 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 yil yil yil yil yil yil yil yil yil yil yil yil yil yil yil Zangiota 316,1 341,6 346,2 348,9 352,5 356,9 361,7 365,6 193 194,8 197,5 195,4 167,4 167,2 174,3 2-rasm. Zangiota tumani jami aholi soni ( ming kishi) Manba:Toshkent viloyati statistika boshqarmasi ma’lumotlari Tahlillarga ko’ra, hozirgi vaqtda mamlakatimizning kichik hududlarida demografik jarayonlar o’ziga xos kechmoqda. Jumladan, Zangiota tumanining demografik rivojlanishidagi xarakterli xususiyatlardan bir respublikaning boshqa tumanlariga nisbatan aholi soni o’sish suratining pastligi bilan ifodalanadi. Aholi soning tadrijiy o‘zgarishi shuni ko‘rsatadiki, o‘rganilayotgan hududda 2010-yildan 2017-yilgacha aholi soni muntazam ko’payib borgan. Bunda aholi turmush darajasining oshishi, xususan, sog‘liqni saqlash, sanoat, qishloq xo‘jaligi tarmoqlarining rivojlanishi tabiiy o‘sishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. 2018-yilda 280 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 tuman aholisi 193 ming kishiни ташкил этган ҳолда, 2024-yilga kelib umumiy aholi miqdori 21,4 ming kishiga kamayganini kuzatish mumkin (2-rasm). Buning sababini Zangiota tuman hududidan ba’zi yerlarning Toshkent shahriga o‘tkazilishi hisoblanadi. Mazkur holat tumanda 2018- yildan aholi sonining kamayishiga ta’sir ko’rsatgan. Mamlakatda tabiiy o‘sishni yuqori bo‘lishi iqtisodiy tarmoq sohalarining rivojlanishiga, mehnat resurslari va mehnat bozori faoliyatida asosiy omil hisoblanadi. Shu o‘rinda takidlash joizki, O’zbekistonda tug‘ilish koeffitsientining pasayishi dastavval Toshkent shahri va Toshkent viloyatidan boshlanib, respublikaning janubiy mintaqalarida tugay