INTERFERENSIYA VA UNING TALAFFUZGA TA’SIRI

Аннотация

Ushbu maqolada fonetik interferensiya va uning xorijiy tilni o‘rganish jarayonida talaffuzga ko‘rsatadigan ta’siri tahlil qilingan. Til o‘rganishda ona tilining fonetik tizimi va xususiyatlari o‘rgatilyotgan til talaffuziga qanday salbiy va ijobiy ta’sir ko‘rsatishi ilmiy misollar va tajribalar asosida yoritib berilgan. Xususan, o‘zbek tilidan ingliz tiliga o‘tishda uchraydigan fonetik xatolar, ularning sabablari va oldini olish choralari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar va fonetik metodikalar yordamida interferensiyani kamaytirish yo‘llari ham tavsiya etilgan. Kalit so‘zlar: fonetik interferensiya, talaffuz, xorijiy til, ona tili ta’siri, fonetik xatolar, metodika. Bugungi kunda xorijiy tilni o‘rganish zamon talabi hisoblanadi. Til o‘rganish jarayonida eng ko‘p uchraydigan muammolardan biri bu – fonetik interferensiyadir.Fonetik interferensiya til o‘rganuvchining ona tilidagi artikulyatsion va fonologik xususiyatlarning o‘rganilayotgan til talaffuziga salbiy ta’sir ko‘rsatishi natijasida yuzaga keladi. Masalan, o‘zbek tilida mavjud bo‘lmagan ingliz tilidagi [ θ ] va [ ð ] kabi interdental tovushlarni talaffuz qilish o‘zbek o‘rganuvchilari uchun qiyinchilik tug‘diradi. Natijada ular bu tovushlarni [s], [z] yoki [t], [d] tovushlari bilan almashtiradi. Shuningdek, o‘zbek tilida urg‘u asosan so‘nggi bo‘g‘inga tushishi sababli, inglizcha so‘zlardagi urg‘u noto‘g‘ri qo‘yiladi. Fonetik interferensiyaning asoslari quyidagilar hisoblanadi: - Ona tilidagi fonemik tizim va artikulyatsion apparatning o‘ziga xosligi; - Yangi tilning fonetik qonuniyatlaridan yetarlicha xabardor bo‘lmaslik; - Tinglab farqlash k o‘nikmasining sustligi. Fonetik interferensiyani kamaytirish uchun quyidagi metodlardan foydalanish tavsiya etiladi: - Chet tilining fonetik tizimini chuqur o‘rganish va ona tili bilan qiyoslash; - Maxsus fonetik mashqlar (tongue twisters, minimal pairs); - Audio va video materiallardan foydalanish, autenik nutq namunalarini eshitish va takrorlash; - Professional fonetik transkripsiyani o‘rganish va mashq qilish. ~ 321 ~ “Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, fonetik interferensiyani kamaytirish uchun muntazam ravishda fonetik diagnostika o‘tkazish va individual yondashuvni shakllantirish zarur. O‘quvchilar tilning ritmik va intonatsion xususiyatlarini ham o‘rganishlari kerak, chunki intonatsiya ham fonetik interferensiyaning muhim ko‘rsatkichlaridan biridir. Xulosa sifatida aytish mumkinki, fonetik interferensiyani nazorat qilish va tahlil qilish xorijiy tilni mukammal o‘zlashtirishda asosiy omillardan biridir. O‘qituvchilar va til o‘rganuvchilar fonetik tafovutlarni aniqlab, ularni bartaraf etishga ongli ravishda yondashsalar, natijalar yanada samarali bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1.Rahmatullayev G‘. Hozirgi o‘zbek adabiy tili – Toshkent: O‘qituvchi, 2006. 2.Mahmudov N., Rasulov A., Jo‘raayev N. Hozirgi o ‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Fan, 2008. 3.Karimov N. Fonetikaga kirish. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2015. 4.Mamarasulova D. Tilshunoslik asoslari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2019. 5.Mahkamova D. Xorijiy til o‘qitish metodikasi. – Samarqand: SamDU, 2021. 6.Crystal D. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. – Oxford: Blackwell, 2008. ~ 322 ~