O‘ZBEK TANBUR SAN’ATIDA AN’ANAVIY MAQOM IJROCHILIGI O‘QITISH USULLARI

Аннотация

Ushbu maqolada o‘zbek tanbur san’atida an’anaviy maqom ijrochiligini o‘qitishning zamonaviy usullari va pedagogik yondashuvlari tahlil qilingan. Tadqiqotda ustoz-shogird an’anasining hozirgi zamon ta’lim tizimidagi o‘rni, tanbur maqom ijrochiligini o‘zlashtirishda qo‘llaniladigan metodlar va ularning samaradorligi ko‘rib chiqilgan. Maqolada tanbur o‘qitishning an’anaviy va zamonaviy usullarini uyg‘unlashtirish yo‘llari taklif etilgan. Kalit so‘zlar: tanbur, maqom, ijrochiliq, pedagogika, ustoz-shogird an’anasi, o‘zbek musiqasi O‘zbek musiqa madaniyatining boy an’analaridan biri bo‘lmish tanbur san’ati asrlar davomida avloddan-avlodga o‘tib kelgan. Tanbur - o‘zbek xalq musiqasining asosiy cholg‘u asboblaridan biri bo‘lib, maqom san’atining ajralmas qismi hisoblanadi. Zamonaviy davrda an’anaviy musiqa san’atini saqlab qolish va rivojlantirish masalasi alohida ahamiyat kasb etmoqda. Tanbur ijrochiligini o‘qitish jarayonida an’anaviy ustoz-shogird tizimi bilan zamonaviy pedagogik yondashuvlarni uyg‘unlashtirish zaruriyati mavjud. Bu jarayon nafaqat texnik ko‘nikmalarni o‘zlashtirishni, balki maqom san’atining ma’naviy-estetik jihatlarini ham o‘z ichiga oladi. Tadqiqotning maqsadi tanbur maqom ijrochiligini o‘qitishning eng samarali usullarini aniqlash va zamonaviy ta’lim sharoitlariga moslashgan metodikani ishlab chiqishdan iborat. Metodologiya Zamonaviy pedagogik yondashuvlarni o‘rganish jarayonida ma’lum bo‘ldiki, sistemali ta’lim tizimi talabalar rivojlanishini muntazam kuzatib borish va baholash imkonini beradi. O‘quv dasturlari aniq belgilangan maqsadlar va kutilayotgan natijalar bilan tuzilganligi sababli, o‘qituvchilar va talabalar o‘z faoliyatini rejalashtirish va nazorat qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Ammo suhbatlar shuni ko‘rsatdiki, ba’zi o‘qituvchilar qat’iy dasturiy talablar tufayli ijodiy yondashuvni cheklayotganini his qilmoqdalar. Texnologik vositalardan foydalanish bo‘yicha olingan ma’lumotlar juda qiziqarli natijalarni ko‘rsatdi. Audio va video materiallar yordamida o‘qitish jarayonini boyitgan o‘qituvchilarning talabalarida motivatsiya darajasi 42 foizga 150 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference oshganligi aniqlandi. Ayniqsa, masofaviy ta’lim sharoitlarida bu vositalarning ahamiyati yanada ortdi. Biroq, tajriba shuni ko‘rsatdiki, texnologiya faqat qo‘shimcha vosita bo‘lib xizmat qilishi kerak, asosiy e’tibor hali ham bevosita ustoz-shogird muloqotiga qaratilishi zarur. Individual yondashuvning samaradorligini baholash natijasida ma’lum bo‘ldiki, har bir talabaning psixologik xususiyatlari, o‘rganish tezligi va musiqa qobiliyatini hisobga olgan holda tuzilgan dasturlar eng yuqori natijalarni beradi. Nazorat va tajriba guruhlarini taqqoslash shuni ko‘rsatdiki, individual yondashuvni qo‘llagan guruhdagi talabalarning o‘rtacha ball ko‘rsatkichi 4,3 ga teng bo‘ldi, nazorat guruhida esa bu ko‘rsatkich 3,7 ni tashkil etdi. Natijalar va tahlil Tadqiqot natijasida o‘zbek tanbur san’atida maqom ijrochiligini o‘qitishning turli usullari va ularning samaradorligi haqida qimmatli ma’lumotlar olindi. Tahlil shuni ko‘rsatdiki, an’anaviy o‘qitish tizimi o‘zining noyob xususiyatlari bilan zamonaviy davrda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. An’anaviy o‘qitish usullarini tahlil qilish jarayonida ma’lum bo‘ldiki, ustoz- shogird munosabatlari o‘zbek tanbur pedagogikasining markaziy o‘rnini egallaydi. Kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, an’anaviy tizimda ustoz shogirdga nafaqat cholg‘u chalay olish texnikasini o‘rgatadi, balki maqom san’atining ma’naviy qiymatlarini ham singdiradi. Bu jarayonda ustoz va shogird o‘rtasida o‘zaro hurmat, sabr-toqat va chuqur ishonch muhiti yaratiladi. Suhbatlar davomida aniq bo‘ldiki, shogirdlar ustoz bilan o‘tkazgan vaqtni nafaqat ta’lim, balki hayotiy tajriba olish imkoniyati sifatida baholaydilar. Og‘zaki an’ananing tahlili shuni ko‘rsatdiki, bu usul tanbur maqomlarini chuqur o‘zlashtirish uchun eng samarali yo‘llardan biridir. Kuzatishlar natijasida ma’lum bo‘ldiki, og‘zaki o‘rganish jarayonida talabalar maqomning har bir noansi va ohang o‘zgarishini eshitish orqali his qiladilar. Bu usul orqali o‘qigan talabalarning 78 foizi maqom asarlarini notasiz ham aniq ijro eta olishdi, bu esa ularning ichki eshitish qobiliyatining yuqori darajada rivojlanganligini ko‘rsatadi. Zamonaviy pedagogik yondashuvlarni o‘rganish jarayonida ma’lum bo‘ldiki, systemali ta’lim tizimi talabalar rivojlanishini muntazam kuzatib borish va baholash imkonini beradi. O‘quv dasturlari aniq belgilangan maqsadlar va kutilayotgan natijalar bilan tuzilganligi sababli, o‘qituvchilar va talabalar o‘z faoliyatini rejalashtirish va nazorat qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Ammo suhbatlar shuni ko‘rsatdiki, ba’zi o‘qituvchilar qat’iy dasturiy talablar tufayli ijodiy yondashuvni cheklayotganini his qilmoqdalar. 151 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference Texnologik vositalardan foydalanish