MUHANDISLIK CHIZMALARIDA QIRQIM BAJARISH QOIDALARI

Аннотация

Shtrix chiziqlarni ishlatilishi oddiy tuzilishidagi detallarni tasvirlash uchun qо’llaniladigan xususiy hol ekanligi tushunarli bо’lishi kerak. Tuzilishi murakkab detallarda shtrix chiziqlar chizmani ―berkitib, uni о’qish va aniq tasavvur qilishni qiyinlashtiradi. Qirqimlarni qо’llanilishi chizmani kо’rinmas kontur chiziqlardan holi qilib uning yaqqolligini oshirib, sermazmun qiladi. Kalit so’zlar: Qirqimlar, detal ichki shakli – bо’shliq, teshik, о’yiq, bikrlik qobirg’asi, spitsalar, tutash vallar, boltlar va b. Oliy va o’rta maxsus ta‘lim о’quvchilari о’z bilim va kо’nikmalarini ijodiy yaratuvchanlik faoliyatlarida foydalanishni о’rgatishni shakllantirish muhim hisoblanadi. Ish chizmalarini taxt qilish qoidalari va shartliliklarini о’zlashtirishda ularning grafik savodxonliklari yetarli darajada bо’lishi talab etiladi. Sanoatda, qurilishda, muhandislik geologiyasida, meditsina, biologiya, geofizika va kо’plab boshqa sohalarda qirqimlar tasvir sifatida qо’llaniladi. Ma‘lumki, ijodiy fikrni uzatishda chizma qulay vosita hisoblanadi. Obyektni ichiga nazar solish imkoniyati mavjud bо’lmasa, masalan, vulqonning tuzilishi yoki konstruksiyaning kо’rinmaydigan qismini aniqlashning imkoni bо’lmasa tasvirni yetarli informatsiya sifatida uzatib bо’lmaydi. Shuning uchun, amaliy masalalarni yechishda, inson о’z bilimi va qirqim haqidagi tasavvuriga tayangan holda chizmalarda turli qirqimlarni bajaradi. О’quvchilarda qirqimni qо’llash bilan chizmalarni taxt qilishda, bilim va kо’nikmalarini shakllantirish jarayoni chizmachilik kursining muhim masalalaridan biri hisoblanadi. Muhandislik chizmalar – har qanday texnik loyihani amalga oshirishda muhim hujjatlardan biri hisoblanadi. Ular yordamida konstruktsiya elementlari aniq o‘lchamlarda va shakllarda ifodalanadi. Chizmalar orqali mahsulotning shakli, o‘lchamlari, materiallari va ishlov berish usullari belgilab beriladi. Shu bois, chizmalarda qirqim bajarish qoidalarini bilish va ular asosida aniq va to‘g‘ri chizmalarni tayyorlash muhandislik jarayonining sifatli bo‘lishini ta’minlaydi. Ushbu maqolada muhandislik chizmalarda qirqim tushunchasi, uni bajarish qoidalari va amaliy jihatlari haqida batafsil so‘z yuritiladi. 1. Qirqim tushunchasi va uning muhandislik chizmalardagi ahamiyati Qirqim – bu chizma yuzasida ichki qismni ko‘rsatish uchun bajariladigan kesim yoki bo‘linishdir. Qirqim yordamida murakkab shakllarning ichki tuzilishi, 43 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference bo‘g‘inlar, teshiklar, yoriqlar va boshqa elementlar ko‘rsatiladi. Bu esa ishlab chiqaruvchilarga mahsulotni to‘g‘ri tushunish va uni sifatli tayyorlash imkonini beradi. Muhandislik chizmalarda qirqim bajarish quyidagi maqsadlarni amalga oshiradi: - Ichki tuzilishni aniq ko‘rsatish; - Murakkab qismlarning shaklini tushunarli qilish; - Ishlab chiqarish jarayonida xatoliklarni kamaytirish; - Loyihalashtirish va sifat nazoratini osonlashtirish. 2. Qirqim turlari Muhandislik chizmalarda qirqimlar turlicha bo‘lishi mumkin. Asosiy qirqim turlari quyidagilar: - To‘liq qirqim – ob’ektning to‘liq kesilishi, ichki qismning butunlay ko‘rsatilishi; - Qisman qirqim – faqat ob’ektning bir qismi kesiladi, qolgan qismi ko‘rinishda qoladi; - Ko‘chirilgan qirqim – murakkab shaklni aniq ko‘rsatish uchun qirqim chiziqlari egilgan yoki ko‘chirilgan; - Markaziy qirqim – simmetrik ob’ektlar uchun o‘rtadan kesish; - Paralel qirqim – bir nechta parallel qirqimlar yordamida ichki tuzilishni ko‘rsatish. Har bir qirqim turi o‘zining maqsadiga ko‘ra tanlanadi va chizmalarda to‘g‘ri aks ettiriladi. 3. Qirqim bajarish qoidalari Qirqimlarni bajarishda bir qancha qoidalar mavjud bo‘lib, ular xalqaro va milliy standartlarda (masalan, GOST, ISO) belgilangan. Asosiy qoidalar quyidagilar: - Qirqim chiziqlari – qirqim joyini belgilovchi chiziqlar qalin chizilgan va to‘lqinli, shuningdek, ko‘rsatkichlar bilan aniqlanadi; - Qirqim yuzasi – qirqilgan yuzalar maxsus qirqim chizig‘i bilan to‘ldiriladi (odatda diagonal chiziqlar yoki gorizontal chiziqlar); - Qirqim chizmalari – qirqim yuzalaridagi chiziqlar bir-biriga parallel va teng masofada joylashishi kerak; - Qirqim yo‘nalishi – qirqim chiziqlari odatda 45° burchak ostida chiziladi, lekin ba’zi hollarda boshqa burchaklarda ham bo‘lishi mumkin; - Qirqim chegaralari – qirqim faqat kerakli qismlarga chiziladi, ortiqcha chiziqlar chizmada chalkashlik tug‘diradi; 44 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference - Qirqim belgilari – qirqim chizmalari yonida qirqim nomi yoki raqami ko‘rsatiladi; - Qirqimni ko‘rsatish – qirqimning qayerda bajarilgani chizmada o‘ziga xos belgi (odatda o‘q yoki harflar) yordamida ko‘rsatiladi. 4. Qirqim bajarishda texnik jihatlar Qirqim chizmalarini to‘g‘ri bajarish uchun quyidagi texnik jihatlarga e’tibor qaratish zarur: - Chizilgan qirqimlar o‘lchamlari aniq va o‘qilishi oson bo‘lishi kerak; - Qirqim yuzalaridagi chiziqlar qalinligi va orasidagi