OʻSMIRLARDA OʻZ-OʻZINI BOSHQARISH VA EMPATIYANING PSIXOLOGIK OʻZIGA XOSLIGI

Аннотация

Ushbu maqolada oʻsmirlik davridagi xulq-atvor, ularning oʻz-oʻzini boshqarish va empatiyaning psixologik oʻziga xosligi, oʻz-oʻzini boshqarish va empatiya orasidagi oʻzaro aloqadorlik bayon etilgan. Kalit soʻzlar: oʻsmirlik davri, xulq-atvor, empatiya, oʻz-oʻzini boshqarish, oʻzgalar emotsiyasini tushunish. Empatiya - bu ijtimoiy axloqiy xususiyat, shaxsning sifati va hissiy holatni tushunish, boshqa odamga hamdardlik, uning subyektiv dunyosiga kirib borish orqali namoyon bo'ladi. Empatiya shaxsning axloqiy tarbiyasida muhim rol oʻynaydi. Empatiyaning asosiy jihatlaridan biri boʻlgan empatik tushuncha oʻziga xos xususiyatga ega va kognitiv, hissiy va xulq-atvor tarkibiy qismlarining oʻzaro ta’siri orqali shaxsni ijtimoiylashtirish natijasida rivojlanadi. Shaxsning ontogenezida empatiya oʻziga xos rivojlanish yoʻlidan oʻtadi: yangi tugʻilgan chaqaloqlarda hissiy infeksiya bosqichidan boshlab, hayotning keyingi davrlarida ijtimoiy xulq- atvorga qadar. N.Eyzenberg, G.Kraig, T.Lipps, L.Merfi, K.Rojerslar, V.Stern, A.A.Bodalev, V.V.Boyko, A.P.Vasilkova, T.P.Gavrilova, A.P.Sopikov, I.M.Yusupov va boshqalar kabi xorijiy va mahalliy ilmiy doiralarning koʻplab tadqiqotchilari turli yosh davrlarida empatiyani rivojlantirish masalasiga murojaat qilishgan. Oʻz-oʻzini boshqarish shaxsning eng muhim funksiyasidir, chunki u insonning maqsadli faoliyati uchun javobgardir. Har qanday maqsadli faoliyatning muvaffaqiyati, ishonchliligi, mahsuldorligi va yakuniy natijasi oʻzini oʻzi boshqarish jarayonlarining rivojlanish darajasiga bogʻliq. Bundan tashqari, insonning xulq-atvori va faoliyatining barcha individual xususiyatlari u amalga oshiradigan oʻzini oʻzi boshqarish jarayonlarining xususiyatlari va faoliyati bilan belgilanadi. Olimlarning tadqiqotlariga koʻra (A.N.Leontev, L.S.Vigotskiy, M.B.Basov, B.Ananev, B.F.Lomov va boshqalar) xulq-atvorni oʻz-oʻzini tartibga solish shaxsning tarkibiy elementi ekanligi aniqlangan. U rejalashtirilgan maqsadlarni amalga oshirishni, qarorlarni toʻgʻri qabul qilishni, faoliyat va voqealarda oʻz taqdirini oʻzi belgilashni ta'minlaydi, shuningdek oʻziga va boshqalarga munosabatni shakllantiradi. Oʻsmirlarning xatti-harakatlarini oʻz-oʻzini tartibga solish mexanizmlari ularning oʻz-oʻzini anglashi bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, ular turli omillarni oʻz ichiga oladi: niyat, aks ettirish, ambitsiya va oʻz-oʻzini hurmat qilish. M.Y.Borishevskiy. V.V.Stolinning ta'kidlashicha, o’z-o’zini anglash shaxsning barcha uch darajasida: organik, individual va shaxsiy darajalarda harakat qilib, oʻzini oʻzi boshqarish funksiyasini bajaradi. Hayot jarayonida inson barqaror aqliy ta'limni — oʻzining imidjini (tana sxemasini) shakllantiradi, bu unga yanada adekvat va samarali harakat qilish imkonini beradi. Faoliyat davomida shaxs oʻzini atrof-muhit bilan bir xil tarzda bilishi kerak. Chet elda olib borilgan oʻspirinlarning empatiyasini oʻrganishga bagʻishlangan tadqiqotlar axloqiy xulq-atvor va empatiya oʻrtasidagi chuqur bogʻliqlikni namoyish etadi. Rivojlanishning dastlabki bosqichlarida oʻrganilgan axloqiy me'yorlar axloqiy hukm va harakatlarda namoyon boʻla boshlaydi. “Shaxslararo oʻzaro munosabatlarda empatiya darajasi yuqori boʻlgan bolalar 149 odatda oʻzlarining muvaffaqiyatsizliklarini ichki sabablar bilan izohlaydilar. Empatiya darajasi past boʻlgan bolalar esa oʻzlarining muvaffaqiyatsizliklarini tashqi omillarga bogʻlaydilar va ularni tashqi nazorat natijasida baholaydilar" [Ф.Е.Василюк, “Семиотика и техника эмпатии”, b.3-14]. Bundan tashqari, empatiya va axloqiy xatti-harakatlar oʻrtasidagi bogʻliqlikdan tashqari, oʻsmirlik davrida empatiya nafaqat ontogenetik ildizlarga ega ekanligi aniqlandi. Eksperimentdagi oʻzaro munosabatlar paytida boshqalarga nisbatan hamdardlik bilan munosabatda bo’lishga e'tibor, aybdorlik hissi paydo boʻlishiga va boshqalarning baxtsiz holati haqida tashvishlanishga yordam beradi. Oʻgʻil bolalarda hamdardlik koʻrinishidagi empatik tajribalar qizlarga qaraganda ancha kuchli ekanligi qiziq boʻlib chiqdi. Natijada, "sun'iy ravishda yaratilgan sharoitlarda yoʻnaltirilgan empatik javobga boʻlgan munosabat tajriba sharoitida obyektning holati va xatti-harakatlarining sababini chuqur anglash va tushunishga intilishga yordam beradi, ammo bu shaxsning altruistik, ijtimoiy yoʻnalishini anglatmaydi. Bunday empatik munosabat ushbu subyektlarning boshqa odamning azob-uqubatlarini koʻrib, haqiqiy sharoitda bunday empatik tajribalarni namoyish etishiga kafolat bo’lishi mumkin emas" [Н.Г.Брюхова “Эмпатия в нравственном развитии подростков”, b.130-131]. Kim empat bo‘lishi kerak? Bu faqat insonlarga yordam beruvchi kasbida o‘zini topganlar uchun muhimmi? Ko‘rinishidan, yo‘q, aksincha, bu har qanday zamonaviy shaxsning hissiy xususiyati: hayot sifatini yaxshilash uchun ba'zi empatik qobiliyatlarga ega bo‘lish muhimdir. Ammo tibbiyot sohasida, nodavlat notijorat tashkilotlarida qiyin vaziyatga tushib qolgan zaif odamlar bilan muloqot qilish haqida gap ketganda, hamdardlik qobiliyati aso