“XAMSA” DOSTONIDA O‘ZBEK BADIYI TAFAKKUR CHO‘QQISI

Аннотация

Ushbu maqolada Alisher Navoiy “Xamsa”sining beshinchi dostoni – “Saddi Iskandariy” asari matn asosida tahlil qilinadi. Asarda Iskandar obrazining ikki yo‘nalishi – tarixiy-harbiy faoliyati va donishmandlik-falsafiy timsoli alohida e’tibor bilan yoritiladi. Dostonning ikki qismli tuzilmasi – “Iskandarnoma” tarkibiy jihatdan tahlil qilinib, ularning voqeaviy, axloqiy va tasavvufiy mazmuni ochib beriladi. Asarda Iskandarning donishmandlar bilan muloqotlari, tasavvufiy ramzlar, adolat va sabr haqidagi hikmatlar, voqealarning ramziy ifodasi, badiiy til va uslub xususiyatlari matn asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, asarning zamonaviylik nuqtayi nazaridan dolzarbligi yoritiladi. Tadqiqotda doston voqealarining aniq ketma-ketligi, badiiy vositalari va chuqur g‘oyaviy qatlamlari asosida anglashga urg‘u beriladi. Kalit so‘zlar: Alisher Navoiy, Saddi Iskandariy, Iskandar obrazi, tasavvuf, adolat, hikmat, doston, Xamsa, matn tahlili, donishmandlik, falsafa, Iskandarnoma, ma’naviy kamolot, badiiy tahlil. Annotation: This article analyzes the fifth epic of Alisher Navoi’s “Khamsa” – “Saddi Iskandariy” on the basis of the text. The work highlights two aspects of the image of Alexander – his historical and military activities and his wisdom and philosophical image. The two-part structure of the epic – “Iskandarnama” is analyzed structurally, revealing their eventful, moral and mystical content. The work analyzes Alexander’s conversations with the wise men, mystical symbols, proverbs about justice and patience, symbolic expression of events, features of artistic language and style on the basis of the text. It also highlights the relevance of the work from the point of view of modernity. The study emphasizes understanding based on the clear sequence of events, artistic means and deep ideological layers of the epic. Keywords: Alisher Navoi, Saddi Iskandariy, the image of Alexander, mysticism, justice, wisdom, epic, Hamsa, text analysis, wisdom, philosophy, Iskandaranama, spiritual perfection, artistic analysis. Alisher Navoiy o‘zining “Xamsa”sida Sharq adabiyotining falsafiy-estetik qarashlarini yuksak badiiylik bilan aks ettirgan. “Saddi Iskandariy” ushbu beshlikning yakuniy asari sifatida, ayniqsa, murakkab g‘oya, til va kompozitsion tuzilishiga ega. Mazkur doston nafaqat tarixiy va afsonaviy Iskandar shaxsiyatiga baho berishga intilgan, balki adolatli hokim, dono mutafakkir timsoli orqali ideal jamiyat modelini ilgari suradi. Asarni matn asosida anglash orqali biz nafaqat voqealar ketma-ketligini, balki muallifning falsafiy-ijtimoiy qarashlarini, axloqiy tamoyillarini va tasavvufiy nazariyalarni chuqur idrok etishimiz mumkin. “Saddi Iskandariy” hajman jihatidan “Xamsa”dagi eng katta asar bo‘lib, ikki qismdan – “Iskandarnoma” va “Hikmatnoma”dan iborat. Birinchi qism – tarixiy voqealarga, ikkinchisi esa didaktik-falsafiy qarashlarga bag‘ishlangan. Ushbu tuzilma tasodifiy emas. Navoiy bu orqali Iskandar shaxsining ikki tomonini: harbiy g‘alabalar orqali siyosiy yetukligini va donolik orqali ma’naviy kamolotini yoritishga intiladi. Masalan, “Iskandarnoma”da Iskandarning Rim, Misr, Hind va Chin yurishlari, uni kutib olgan podshohlar, u bilan kechgan muloqotlar tafsilotlari keltiriladi. Bu qismda voqealar aniq ketma-ketlikda bayon qilinadi, ularning orqasidan esa muallif tarixiy haqiqatni badiiy tafakkur bilan uyg‘unlashtiradi. Asarda Iskandar harbiy qudrat timsoli emas, balki ilohiy ilmlar va adolatni o‘zida mujassam qilgan hukmdor sifatida 68 tasvirlanadi. Uning dunyo kezib, adolat o‘rnatish istagi G‘arb va Sharq sivilizatsiyalari uyg‘unligini ifodalaydi. Misol uchun, quyidagi baytda Navoiy uni adolatli shoh sifatida ulug‘laydi: El ichra qilur adl bila xuruj, Jahonda tarozu tutar xudo guj. Bu yerda “tarozu” – adolat ramzi sifatida ishlatilgan bo‘lib, Iskandarning har bir yurishi va siyosiy qarori ilohiy mezonga asoslanganini anglatadi. Asar davomida Iskandar qanchalik kuchli va zabardast bo‘lmasin, har doim donishmandlar bilan maslahat qiladi. Shu orqali Navoiy rahbar shaxsiyatining asosiy belgisi – maslahatgo‘ylik, bilimdonlik va kibrdan yiroqlik ekanini ko‘rsatadi. Iskandar bir necha bor donishmandlar bilan muloqotda bo‘ladi. Bu muloqotlar shunchaki sahna bezagi emas, balki muallifning jamiyatga aytmoqchi bo‘lgan fikrlarini obrazlar orqali ifoda etish vositasidir. Misol uchun, Hind shohligidagi faylasuflar bilan suhbatida Iskandar ulardan “insonga eng zarur fazilat nima?” degan savolga javob so‘raydi. Ular sabr, adolat, ilmu hikmat deb javob qaytaradilar. Bu yerda muallif tasavvufga xos “kamolot” bosqichlarini bevosita hikoya vositasida ifodalaydi. Asar matnida ko‘plab tasavvufiy ramzlar uchraydi. Xususan, Iskandar “zulmat diyor”ni izlab yurishi – nafs zulmatidan najot topishga intilayotgan salik (sufi) obrazini eslatadi. “Zulmat diyor”ni izlash jarayoni Iskandarning ruhiy yetuklikka erishish bosqichlarini ifodalaydi. Quyidagi baytda bu fikr yanada yaqqol ifoda topadi: Ko‘ngulda topilmasin ziyo hech vaqt, Agar nafs zulmati