TURKIY ADABIYOTDA XAMSANAVISLIK AN’ANALARI VA NAVOIYNING O‘RNI

Аннотация

Mazkur maqolada Alisher Navoiy tomonidan yaratilgan xamsa besh dostonli epik majmua tahlil qilinadi va u boshqa mashhur xamsanavis shoirlar, xususan Nizomiy Ganjaviy va Amir Xusrav Dehlaviy ijodi bilan qiyosiy jihatdan o‘rganiladi. Maqolada xamsanavislik an’anasining tarixiy ildizlari, Navoiy xamsasining tematik va uslubiy xususiyatlari, milliy ruh, axloqiy g‘oyalar va turkiy tilning adabiy mavqei yoritilgan. Shuningdek, Navoiy va boshqa xamsanavislar ijodidagi “Layli va Majnun”, “Farhod va Shirin”, “Iskandar” kabi dostonlar misolida syujet, obrazlar tizimi, didaktik yo‘nalish va badiiy san’atlar tahlil qilinadi. Maqola adabiy solishtirma yondashuv asosida yozilgan va turkiy adabiyotda xamsanavislikning taraqqiyoti va Navoiyning bu boradagi betakror o‘rni namoyon etilgan. Kalit so‘zlar : Navoiy xamsasi, xamsanavislik, Nizomiy Ganjaviy, Amir Xusrav Dehlaviy, turkiy adabiyot, epik doston, Farhod va Shirin, Layli va Majnun, Saddi Iskandariy, badiiy tahlil, qiyosiy adabiyotshunoslik, didaktik poeziya, milliylik, Sharq adabiyoti. Annotatsiya: This article analyzes the hamsa an epic complex of five epic poems created by Alisher Navoi, and studies it comparatively with the works of other famous hamsa poets, in particular Nizami Ganjavi and Amir Khusrav Dehlavi. The article highlights the historical roots of the hamsa tradition, the thematic and stylistic features of Navoi’s hamsa, the national spirit, moral ideas, and the literary status of the Turkic language. Also, the plot, image system, didactic direction, and artistic arts are analyzed using the examples of epic poems by Navoi and other hamsa poets, such as “Leyli and Majnun”, “Farhod and Shirin”, and “Iskandar”. The article is written on the basis of a comparative literary approach and demonstrates the development of hamsa in Turkic literature and Navoi’s unique role in this regard. Keywords: Navoi’s Hamsa, Hamsa literature, Nizami Ganjavi, Amir Khusrav Dehlavi, Turkish literature, epic poem, Farhad and Shirin, Layla and Majnun, Saddi Iskandari, artistic analysis, comparative literary studies, didactic poetry, nationality, Eastern literature. Alisher Navoiy – o‘zbek adabiyoti va butun oetic xalqlar madaniyatining zabardast siymosidir. U yaratgan “Xamsa” — besh dostonli oet majmua — nafaqat o‘zbek adabiyotining, balki butun Sharq mumtoz adabiy merosining durdona namunasidir. Navoiy o‘z xamsasi bilan fors-tojik adabiyotida Kamol Xujandiy, Nizomiy Ganjaviy va Amir Xusrav Dehlaviy kabi buyuk shoirlar tomonidan boshlangan xamsanavislik an’analarini davom ettiribgina qolmay, uni yangi bir bosqichga olib chiqdi. “Xamsa” so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, “beshlik” degan ma’noni anglatadi. Adabiyotda esa bu atama besh dostonli oet to‘plamni bildiradi. Navoiy o‘z xamsasiga quyidagi dostonsifat asarlarni kiritgan: 1. Hayrat ul-abror; 2. Farhod va Shirin; 3. Layli va Majnun; 4. Sab’ai sayyor; 5. Saddi Iskandariy. 28 ` Bu dostonlarning barchasi ma’naviy, axloqiy va estetik g‘oyalarni o‘zida mujassam etgan bo‘lib, ular orqali Navoiy o‘z davrining ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayotiga munosabat bildirgan. Shuningdek, bu asarlar ko‘p qatlamli ma’nolar, ramziy obrazlar, falsafiy mushohadalar va adabiy mahorat bilan boyitilgan. Navoiy o‘z xamsasi bilan Nizomiy Ganjaviy (1141–1209)ning xamsasiga bevosita aloqador. Nizomiy birinchi bo‘lib “Xamsa” an’anasini boshlab bergan va uning tarkibiga quyidagi asarlar kiradi: 1. Makhzan ul-asror; 2. Xusraw va Shirin; 3. Layli va Majnun; 4. Haft paykar; 5. Iskandarnoma. Bu jihatdan ko‘rish mumkinki, Navoiy asarlarining nomlari va mavzulari Nizomiy xamsasi bilan ko‘p jihatdan o‘xshash. Masalan, “Farhod va Shirin” – Navoiy ijodida, “Xusraw va Shirin” – Nizomiyda, “Layli va Majnun” ham har ikkisi tomonidan yozilgan. Bu o‘xshashlik tasodifiy emas – Navoiy ataylab shu an’anaga ergashgan. Biroq Navoiy o‘z xamsasiga o‘ziga xos uslub va ruh kiritgan. Nizomiyda ko‘proq tasviriylik, romantizm va ramzlar hukmron bo‘lsa, Navoiyda ijtimoiy-g‘oyaviy teranlik, didaktika, va ma’naviy tarbiya asosiy o‘rinda turadi. Misol uchun, “Hayrat ul-abror” didaktik doston bo‘lib, u Nizomiydagi “Makhzan ul-asror”ga ohangdosh, lekin Navoiyda bu asar orqali axloqiy va ijtimoiy adolat g‘oyalari ilgari suriladi. Amir Xusrav Dehlaviy (1253–1325) — Hindistonda yashab ijod qilgan forsiy oeti yozuvchi xamsanavis shoirdir. Uning xamsasidagi dostonlar ham Nizomiyga ergashgan holda yozilgan: 1. Matla‘ ul-anvor; 2. Shirin va Xusraw; 3. Majnun va Layli; 4. Haft avrang; 5. Iskandarnoma. Xusravning xamsasi ham mumtoz g‘azalnavislik uslubi, musiqiylik va ramziy tafakkur bilan boy bo‘lsa-da, u Navoiy kabi xalq g‘ami, ijtimoiy adolat, milliy til va madaniyat masalalariga chuqur e’tibor qaratmagan. Navoiy xamsasida o‘zbek tili imkoniyatlarini to‘la ochib bergan bo‘lsa, Amir Xusrav faqat fors tilida yozgan. Navoiy o‘zining “Muhokamat ul- lug‘atayn” asarida oetic tilning fors tilidan kam emasligini ilmiy va adabiy asoslar bilan isbotlab bergan. Bu jihatdan u xamsanavis adiblar orasida o‘