«BOZUǴLAN» DÁSTANINDA SINONIMLER

Аннотация

В статье рассматриваются особенности употребления синонимов в языке эпоса ".Bozuǵlan" Ключевые слова: лексика, словарный состав, синонимы, эмоциональная и экспрессивная окраска, синонимический ряд. Abstac: The article examines the usage of synonyms in the language of the "Bozuǵlan" epic. Keywords: lexicon, vocabulary, synonyms, emotional and expressive coloring, synonymous series. Biziń altın ǵáziynemiz esaplanǵan folklorimızdaǵı “Bozuǵlan “ atlı ádebiy miyrasımız qaraqalpaq milliy ádebiy tiliniń tarıyxında ayrıqsha orın iyeleydi. Bul dástanda qaraqalpaq xalqınıń awızeki sóylew tiliniń oǵada bay leksikalıq, fonetikalıq, morfologiyalıq ózgeshelikleri kózge tùsedi. Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramındaǵı sózlerdi mánilik tárepinen bahalaǵanımızda, ondaǵı mánileri bir-birine jaqın keletuǵın sózler toparı belgili orındı iyeleydi. Sinonimler, álbette, qosımsha máni názikligi, emotsional hám ekspressivlik boyawı, qollanılıw sheńberi hám bir qatar usı sıyaqlı basqa da qásiyetleri menen bir-birinen parıqlanadı, olarda bar bolǵan bunday qásiyetler sinonimlerdiń júdá úlken stilistikalıq imkaniyatlarǵa iye ekenligin kórsetedi. Sinonimler predmet hám waqıya-hádiyselerdiń eń kúshli, hátte, seziler-sezilmes názik belgilerin, bul belgilerge bolǵan sub’ektiv qatnastı hám basqalardı kórsete alar eken, olar álbette, tildiń súwretlew quralları sıpatında qaraladı [1.6]. Dástan tiliniń leksika-semantikalıq baylıǵı sinonim sózlerdiń kóp qollanılıwı múmkinshiliginde kórinedi. Dástanda qollanılǵan sinonimler pikirdi bir sóz benen qaytalay bermey, onıń sinonimlik sıńarların orınlı paydalanıw arqalı hár bir sózdi kórkemlep, obrazlı etip nıshanǵa dál tiyetuǵın astarlı hám tıyanaqlı túrde bayanlaw ushın jumsalǵan. Qaraqalpaq tili leksikalıq sinonimlerge oǵada bay milliy tillerdiń qatarınan orın aladı. Sinonimlik keń múmkinshiliklerden ondaǵı tereń máni ózgesheliklerinen orınlı paydalanıw arqalı pikirimizdi anıq, dál hám ıqshamlı etip qurıwımız múmkin. Awızeki hám jazba túrde bayan etilgen oy-pikirge sóylewshi hám jazıwshınıń qanday qatnasta ekenligin anıqlawda da sinonimler úlken áhmiyetke iye. Óytkeni bayan etilgen hádiysege, waqıyaǵa, xabarǵa avtordıń qatnasına qaray sáykes leksikalıq birlikler tańlap alınadı. Dástanda jumsalǵan sinonimler qatarlasıp, dizbeklesip qollanıwı arqalı ulıwmalastırıwshılıq, jámlestiriwshilik máni ańlatıp, onıń quramına kiretuǵın sózlerdiń dara turǵanındaǵı mánilerinen ózgeshe mánilik belgilerge iye bolıp kelgenligin kóremiz: dúnya- mal,el-jurt, amanlıq-sawlıq, kúsh-ǵayrat, uzaq-jıraq hám t.b Mısallar: Bul zalım xan aldı dúnya-malıńdı, 38 ` Endi qorqaman alar ma dep jalǵız janıńdı... (213-bet). Óz jurtımda awqatım keshe bolmedi, Biz baramız Qızılbastıń eline... (218-bet). -Kóbikli dáwdiń jurtı uzaq, mákanı jıraq, amanattı aman saqlamaq bizge de qıyınraq... (223-bet). Áne ǵayrat, áne kúsh, Áne erlik, áne ish...(230-bet). Senler keldiń, nege uǵlım kelmedi, Rústem yańlı ol kúshi, Bult dáwdi teń bóldi, Kábzesinen qaq bóldi... (242-bet). Aman-saw keldiń be ketken móhirdar? (231-bet). Qırıq kánizdiń ishinde, Tilge sheshen, gápke usta, Lábi jupqa bir kánize bar edi...(240-bet). Keltirilgen mısallardaǵı sinonim sózler tiykarınan dara sózden ibarat bolǵan sinonimlik qatarlar bolıp kelgenin kóriwimizge boladı. Bunday sinonimlik qatardaǵı sózler dástan tiliniń jáne de kórkem hám tásirli bolıwına xizmet etip kelgen. Juwmaqlastırıp aytqanda, “Bozuǵlan” dástanı qaraqalpaq ádebiy tiliniń rawajlanıwında tıykarǵı orındı iyeleydi. “Bozuǵlan” dástanı tiliniń izertleniwi boyınsha alınǵan nátiyjeler qaraqalpaq tili rawajlanıw basqıshların ùyreniwde teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye.