GANGRENA: PATOLOGIK ANATOMIYA, ETIOLOGIYA VA KLINIK-MORFOLOGIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

Ushbu darslik materiali mitoxondrial irsiyat asosida rivojlanadigan kasalliklarning genetik xususiyatlari, patomorfologik o‘zgarishlari va klinik ifodalanishlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Mitoxondriyalar hujayra energiyasini ishlab chiqarishda markaziy rol o‘ynaydi, ularning DNKsi esa faqat onalik yo‘li orqali nasldan-naslga o‘tadi. Mitoxondrial DNKdagi mutatsiyalar hujayra metabolizmining buzilishiga olib kelib, asosan energiyaga ehtiyoji yuqori bo‘lgan to‘qimalar – asab, mushak, yurak, ko‘z va buyrak tizimlarini zararlaydi. Ushbu kasalliklar ko‘pincha polimorf belgilar bilan namoyon bo‘lib, tashxis qo‘yishda klinik, laborator, morfologik va molekulyar-genetik yondashuvlar zarur bo‘ladi. Darslikda mitoxondriyalarning tuzilishi, genetik mexanizmlari, geteroplazmiya tushunchasi, shuningdek, MELAS, LHON va Kearns-Sayre kabi sindromlarning asosiy belgilariga chuqur yondashilgan. Patologik anatomiya fanining asosiy tamoyillariga tayangan holda mushak biopsiyasi va boshqa gistologik tahlillar orqali tashxislash usullari yoritilgan. Ushbu ma’lumotlar talabalar uchun mitoxondrial kasalliklarning molekulyar asoslari va klinik jihatlarini tushunishda muhim manba hisoblanadi. Kalit so’zlar: Mitoxondriya, mtDNK, irsiyat, geteroplazmiya, MELAS, LHON, Kearns- Sayre sindromi, mushak biopsiyasi, patologik anatomiya, genetik mutatsiya, energiya almashinuvi. Kirish: So‘nggi o‘n yilliklarda genetik tadqiqotlar inson salomatligi bilan bog‘liq ko‘plab kasalliklarning kelib chiqishida irsiyatning chuqur rolini ochib berdi. Ayniqsa, hujayra energetikasi va metabolik jarayonlarining yuritilishini ta'minlovchi mitoxondriyalar genetik nosozliklar nuqtai nazaridan katta ahamiyatga ega bo‘lib bormoqda. Mitoxondriya – bu hujayra sitoplazmasida joylashgan va asosiy vazifasi adenozin trifosfat (ATP) sintezini amalga oshirishdan iborat bo‘lgan membranali organoid bo‘lib, u nafaqat energetik almashinuv, balki apoptoz, kalsiy homeostazi, oksidlovchi stressga javob reaksiyalari kabi ko‘plab muhim funksiyalarda ishtirok etadi. Mitoxondrial DNK (mtDNK) yadroviy DNKdan farqli o‘laroq faqat onadan naslga o‘tadi. Bu holat mitoxondrial irsiyatni boshqa irsiy kasalliklardan tubdan ajratib turadi. Mitoxondrial kasalliklar ko‘pincha ko‘p tizimli bo‘lib, asab, mushak, yurak, ko‘z, buyrak va jigar kabi energiyaga boy a'zolarni zararlaydi. Ularga Ley kasalligi, Kearns-Sayr sindromi, MELAS (mitoxondrial ensefalomiopatiya, laktik asidoz va insultga o‘xshash epizodlar) va LHON (Leberning irsiy optik nevropatiyasi) kabi sindromlar kiradi. Ushbu darslik matni patologik anatomiya fanining yondashuvlari asosida mitoxondrial irsiyatli kasalliklarning genetik mexanizmlari, morfologik o‘zgarishlari va klinik ifodalari 40 haqida bilim beradi. Bu bilimlar klinik amaliyotda tashxis qo‘yish, kasallikning og‘irlik darajasini baholash va prognozlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism: 1. Mitoxondriyaning tuzilishi va funksiyasi: Mitoxondriya ikki qavatli membranaga ega bo‘lib, ichki membrana bukilishlar (kristalar) hosil qiladi. Aynan ichki membranada elektron tashuvchi zanjir joylashgan bo‘lib, oksidlovchi fosforillanish orqali ATP ishlab chiqariladi. Bundan tashqari, mitoxondriyalar sitoxromlar, flavoproteinlar, karnitin aylanishi kabi ko‘plab fermentlar kompleksiga ega. Mitoxondrial DNK doirasimon tuzilishga ega bo‘lib, 37 ta genni o‘z ichiga oladi: 13 tasi oqsil kodlaydi (oksidlovchi fosforillanishda ishtirok etuvchi), 22 tasi tRNK va 2 tasi rRNK kodlaydi. MtDNK yadroviy DNKga nisbatan mutatsiyaga ko‘proq moyil, chunki u DNKni tuzatish mexanizmlariga unchalik boy emas va erkin kislorod radikallarining yuqori konsentratsiyasiga duchor bo‘ladi. 2. Mitoxondrial irsiyat xususiyatlari: Mitoxondrial irsiyat faqat onalik yo‘li bilan amalga oshadi, ya’ni otadan mitoxondriyalar meros bo‘lib o‘tmaydi. Har bir hujayra yuzlab mitoxondriyalarga ega bo‘lib, ularning ichidagi mtDNK mutatsiyalangan yoki sog‘lom bo‘lishi mumkin. Bu holat "geteroplazmiya" deyiladi. Mutatsiyalangan mtDNK foizi qanchalik yuqori bo‘lsa, kasallik shunchalik yaqqol namoyon bo‘ladi. Shu sababli mitoxondrial kasalliklarda klinik polimorfizm (turli belgilar bilan namoyon bo‘lishi) keng uchraydi. 3. Patologik anatomik o‘zgarishlar: Mitoxondrial kasalliklar patologik anatomiyada ko‘p hollarda mushak va asab to‘qimalarida degenerativ o‘zgarishlar bilan namoyon bo‘ladi. Elektron mikroskopda mitoxondriyalar sonining ko‘payishi, shaklining buzilishi, kristalarning yo‘qolishi, "ragged red fibers" deb ataluvchi maxsus mushak tolalari kuzatiladi. Bosh miya to‘qimasida neyronal degeneratsiya, gliyoz, laktat akkumulyatsiyasi, miyelin parchalanishi va ko‘p holatlarda vaskulyar patologiyalar aniqlanadi. Yurak mushaklarida kardiomiyopatiya, buyraklarda tubulyar disfunktsiyalar, jigar hujayralarida steatoz kuzatilishi mumkin. 4. Klinik ko‘rinishlar: Mitoxondrial kasalliklar simptomlari juda xilma-xildir va ular bolaning tug‘ilgan paytidan boshlab yoki keyinchalik turli yosh davrida namoyon bo‘lishi mumkin: Neyro