YOSH O‘QUVCHILAR BILAN ISHLASHDA O‘YINLI METODLARDAN FOYDALANISH

Аннотация

Mazkur maqolada o‘yinli metodlarning boshlang‘ich ta’lim jarayonidagi o‘rni va samaradorligi ilmiy-nazariy hamda amaliy asosda yoritilgan. Yosh o‘quvchilarda o‘quv motivatsiyasini shakllantirish, muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish, bilimlarni mustahkamlash va ta’lim jarayonini qiziqarli qilishda o‘yinli metodlarning tutgan o‘rni chuqur tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada o‘yinli metodlarning turlari, ularni tatbiq etish usullari va yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolar haqida ham batafsil ma’lumotlar keltirilgan. Kalit so‘zlar: o‘yinli metodlar, yosh o‘quvchilar, ta’lim texnologiyalari, motivatsiya, didaktik o‘yinlar, interaktiv darslar. Zamonaviy ta’lim jarayonida pedagogik yondashuvlar orasida o‘yinli metodlar alohida o‘rin tutadi. Ayniqsa, yosh o‘quvchilar bilan ishlashda bu metodlar bilimlarni samarali yetkazish, bolalarning e’tiborini jalb qilish va ularning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘yin, bolaning tabiiy ehtiyoji bo‘lib, u orqali bola atrof-muhitni o‘rganadi, ijtimoiy tajriba orttiradi va o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqaradi. Shu sababli, o‘yinlar orqali o‘qitish – yosh bolalar uchun eng qulay va samarali metodlardan biri hisoblanadi. Ta’limdagi o‘yinli yondashuv pedagogik psixologiya, didaktika, metodika kabi fanlarning tutashgan nuqtasidir. Bu maqolada o‘yinli metodlarning nazariy asoslari, turlari, amaliy tatbiqi, ijobiy jihatlari va muammolari tahlil qilinadi. 1. O‘yinli metodlarning nazariy asoslari Pedagogika tarixida o‘yinlar ta’lim vositasi sifatida qadimdan qo‘llanilgan. Lev Vygotskiy o‘yinni bolaning "yaqin rivojlanish zonasi"ni kengaytiradigan vosita deb hisoblagan. Jean Piaget esa o‘yinni kognitiv rivojlanish bosqichlarida bola tafakkurining asosiy ko‘rinishi sifatida ko‘rgan. Ularning ta’limoti o‘yinli metodlar asosida qurilgan zamonaviy dars dizaynlarining ilmiy tayanchidir. Konstruktivistik yondashuvga ko‘ra, bola bilimni faqat tayyor ko‘rinishda emas, balki o‘z faoliyati davomida egallaydi. O‘yin esa bu faoliyatni erkin, ijodiy, ixtiyoriy tarzda tashkil etish imkonini beradi. Shu bois, o‘yinli metodlar bolaning bilim olish jarayonini tabiiylashtiradi, bu esa ta’lim sifati va natijadorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. ~ 141 ~ “Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman 2. O‘yinli metodlarning turlari O‘yinli metodlar shakli va maqsadiga qarab turli guruhlarga bo‘linadi: 2.1. Didaktik o‘yinlar. Bu o‘yinlar aniq ta’limiy maqsadni ko‘zlaydi. Masalan, so‘z yasash, raqam tanlash, rang ajratish, grammatika topshiriqlari kabi o‘yinlar orqali bilim va ko‘nikmalar mustahkamlanadi. 2.2. Rolli (sahnalashtirilgan) o‘yinlar. O‘quvchilar muayyan rollarni bajarish orqali ijtimoiy muloqot, nutq va madaniy kompetensiyalarni egallaydilar. “Do‘kon”, “Shifokor va bemor” kabi o‘yinlar ijtimoiy hayotni o‘rganishda foydalidir. 2.3. Harakatli o‘yinlar. Bu turdagi o‘yinlar nafaqat o‘quv jarayonini jonlantiradi, balki bolalarning jismoniy faolligini oshiradi. Bu metodlar ayniqsa boshlang‘ich sinflarda muhimdir. 2.4. Kompyuter va raqamli o‘yinlar. Zamonaviy texnologiyalar asosida yaratilgan o‘yinlar orqali darslar interaktiv tarzda olib boriladi. Ingliz tili, matematika kabi fanlarda raqamli o‘yinlar katta samaradorlik beradi. 3. O‘yinli metodlarning afzalliklari Motivatsiya oshadi: O‘yinlar bolalarda ichki rag‘batni shakllantiradi, ular darsga xursand bo‘lib qatnashadilar. Faollik kuchayadi: Har bir bola o‘z fikrini bildirishga, ishtirok etishga harakat qiladi. Tushunish va eslab qolish osonlashadi: Amaliy harakat va takrorlash orqali axborot tezroq o‘zlashtiriladi. Ko‘nikmalar rivojlanadi: Nutq, eshitish, ko‘rish, tafakkur kabi bir qancha kompetensiyalar shakllanadi. Jamoaviy ishlash ko‘nikmasi paydo bo‘ladi: Bolalar guruhlarda ishlash, o‘zaro fikr almashish, muammo yechishga o‘rganadilar. 4. Amaliy tajriba va misollar O‘zbekiston maktablarida o‘tkazilgan kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, o‘yinli metodlardan foydalangan sinflarda o‘quvchilar faolroq bo‘ladi. Masalan, Buxoro viloyatidagi 9-maktabda 3-sinfda matematika darslariga “Matematik domino”, “Raqamli jumboq” kabi o‘yinlar joriy etilgach, sinfdagi o‘zlashtirish darajasi 60% dan 85% gacha oshgan. Xalqaro miqyosda esa Finlyandiyada boshlang‘ich maktablarning aksariyat darslari o‘yin asosida tashkil etiladi. Bu metodik yondashuv bolalarda o‘quvga nisbatan muhabbat va mustaqil fikrlashni kuchaytiradi. 5. O‘yinli metodlarning chet el tajribasida qo‘llanilishi Bugungi kunda rivojlangan davlatlar ta’lim tizimida o‘yinli metodlar muhim didaktik vosita sifatida tan olingan. Xususan: Finlyandiya. Dunyo bo‘yicha eng yuqori ta’lim ko‘rsatkichlariga ega bo‘lgan Finlyandiya ta’lim tizimida boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun o‘yin asosli darslar ~ 142 ~ “Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman muhim o‘rin tutadi. Har bir dars o‘yin orqali boshlanadi, yoki oxirida mustahkamlovchi o‘yin bilan tugaydi. Ular o‘yinni bilim ol