NEMIS VA O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI: QIYOSIY TAHLIL

Аннотация

Ushbu maqolada nemis va o‘zbek tilshunosligi qiyosiy tahlil qilinadi. Tilshunoslikning umumiy jihatlari, grammatik va fonetik o‘xshashlik hamda farqlari, so‘z yasalishi, morfologik va sintaktik xususiyatlari tadqiq etiladi. Shuningdek, har ikki tilning o‘ziga xos jihatlari ham ko‘rib chiqiladi. Maqolaning maqsadi – nemis va o‘zbek tilshunosligi bo‘yicha ilmiy tahlil olib borish va ularning umumiy va farqli tomonlarini yoritib berishdir. Kalit so‘zlar: nemis tili, o‘zbek tili, qiyosiy tilshunoslik, morfologiya, sintaksis, fonetika. Tilshunoslik fanida turli tillarni qiyosiy tahlil qilish muhim ahamiyatga ega. Nemis va o‘zbek tillari turli tillar oilasiga mansub bo‘lishiga qaramay, ular o‘rtasida grammatik va fonetik jihatdan ba’zi umumiyliklar mavjud. Ushbu maqolada nemis va o‘zbek tillarining fonetik, morfologik va sintaktik jihatdan o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. NEMIS VA O‘ZBEK TILLARINING FONETIK XUSUSIYATLARI Nemis va o‘zbek tillarining fonetikasi sezilarli farqlarga ega. Nemis tilida ovozli va ovozsiz undoshlarning kombinatsiyalari ko‘p uchraydi. O‘zbek tilida esa unli tovushlar tizimi rivojlangan bo‘lib, urg‘u ko‘pincha so‘z oxirida bo‘ladi. Nemis tilida urg‘u o‘zgarishi so‘z ma’nosiga ta’sir qilishi mumkin, o‘zbek tilida esa bunday holat kuzatilmaydi. Masalan: Umfahren – aylantirib o‘tish (urg‘u oldinda) / urib yuborish (urg‘u orqada). TAHLIL Fonetik jihatdan Nemis va o‘zbek tillari fonetik tizimi tubdan farq qiladi. Nemis tilida 6 ta unli va 20 ta undosh tovush mavjud. Ayniqsa, umlaut tovushlari (ä, ö, ü) nemis tilining o‘ziga xos fonetik xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Bu tovushlar o‘zbek tilida uchramaydi. O‘zbek tilida esa 6 ta unli va 23 ta undosh tovush mavjud. O‘zbek tilida unlilar cho‘zilishi va qisqa talaffuz qilinishi ma’noni o‘zgartirmaydi, nemis tilida esa tovush uzunligi va urg‘u ma’noni keskin farqlashi mumkin. Masalan: Boten (yetkazdi) va Boten (elchilar) so‘zlari talaffuzdagi urg‘u tufayli farqlanadi. ~ 130 ~ “Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman O‘zbek tilida esa: ko‘k (rang) va ko‘k (osmon) urg‘udan qat’i nazar, bir xil talaffuz qilinadi. Grammatik jihatdan O‘zbek tili agglutinativ til bo‘lib, grammatik vazifalar qo‘shimchalar yordamida bajariladi. Masalan: Kitob — ot Kitoblar — ko‘plik Kitoblarimiz — egalik Kitoblarimizni — to‘ldiruvchi kelishigi Nemis tili esa flektiv til bo‘lib, so‘z shakllanishida ichki o‘zgarishlar va qo‘shimcha artikllar orqali grammatik ma’no ifodalanadi. Nemis tilida otlar jins (masalan: der, die, das) va kelishiklarga (Nominativ, Akkusativ, Dativ, Genitiv) ega: Der Mann — erkak (Nom.) Den Mann — erkakni (Akk.) Dem Mann — erkakka (Dat.) Des Mannes — erkakning (Gen.) O‘zbek tilida jins kategoriyasi mavjud emas. Har qanday odamga u zamiri qo‘llanadi. Sintaktik jihatdan Gap tuzilishida ham ikki til o‘rtasida jiddiy farq bor. O‘zbek tilida so‘z tartibi erkinroq bo‘lib, odatda Ega–Kesim–To‘ldiruvchi–Hol tartibida keladi: Men do‘stlarim bilan bog‘ga bordim. Nemis tilida esa kesim odatda ikkinchi o‘rinda bo‘lishi qat’iy talab qilinadi: Ich bin in den Park gegangen. (Men bog‘ga bordim.) Bundan tashqari, nemis tilida ergash gaplarda kesim oxirida keladi: Ich weiß, dass du mein Freund bist. (Men bilaman-ki, sen mening do‘stim ekansan.) O‘zbek tilida esa ergash gaplarda ham kesim oxirida joylashadi: Men bilamanki, sen mening do‘stimsan. Leksik jihatdan Har ikkala tilda ham boshqa tillardan kirib kelgan so‘zlar mavjud. O‘zbek tiliga asosan arab, fors, rus tillaridan, nemis tiliga esa lotin, fransuz, ingliz tillaridan so‘zlar kirgan. Masalan: O‘zbek tilida: ilm, adabiyot, telefon, stol Nemis tilida: Telefon, Büro (office), Fenster (lotincha fenestra so‘zidan) Bundan tashqari, nemis tilida murakkab so‘z yasash jarayoni keng tarqalgan. Masalan: Krankenhaus (kasalxona) = krank (kasal) + Haus (uy) Zugfahrkarte (poyezd chiptasi) = Zug (poyezd) + Fahrt (safar) + Karte (chipta) ~ 131 ~ “Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman O‘zbek tilida ham murakkab so‘zlar bor, lekin ular odatda qo‘shma yoki so‘z birikmalari tarzida ishlatiladi: Kitob do‘koni Suv idishi Nemis va o‘zbek tillari bir-biridan tubdan farq qiladigan tillar bo‘lishiga qaramay, ularning fonetik, morfologik va sintaktik jihatlarini qiyosiy tahlil qilish tilshunoslik uchun qiziqarli va foydalidir. Ushbu maqolada ikkala tilning o‘ziga xos xususiyatlari va umumiyliklari o‘rganildi. Natijalarga ko‘ra, nemis tili flektiv tuzilishga ega bo‘lsa, o‘zbek tili aglutinativ xususiyatga ega. Sintaktik jihatdan esa nemis tilida gap tuzilishi qat’iy bo‘lsa, o‘zbek tilida bu erkinroq. Kelajakda ushbu mavzuni yanada kengroq tadqiq qilish va boshqa tillar bilan ham qiyosiy o‘rganish istiqbolli ilmiy yo‘nalishlardan biri bo‘lishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Helbig, G., & Buscha, J. (2001). Deutsche Grammatik: Ein Handbuch für den Ausländerunterricht. Langenscheidt. 2. Dudenredaktion. (2020). Duden