JASLAR TÁRBIYASINDA SÓYLEW MÁDENIYATINIŃ ORNI

Аннотация

The article examines methods of developing speech culture and its importance in the lives of young people. It also provides information on stylistics, its types and place in linguistics. Keywords: stylistics, functional style, speech culture, purity of speech, etc. Sóylew mádeniyatı jámiyettiń mádeniy rawajlanıwınıń, milletiń ruwxıy jetiskenlikleriniń áhmiyetli belgisi bolıp sanaladı. Elimizde ruwxıy aǵartıwshılıq reformalar – mámleketlik siyasattıń baslı baǵdarı dep járiyalanǵan búgingi kúnde sóylew mádeniyatı máseleleri hár qashanǵıdan da aktual esaplanadı. Respublikamızda mámleketlik til haqqındaǵı nızam, bilimlendiriw haqqındaǵı nızamda, «Kadrlar tayarlawdıń milliy baǵdarlaması» hám basqa da hújjetlerde ruwxıy aǵartıwshılıq, tárbiya, til máselelerine ayrıqsha itibar berilgen. Tillik birliklerdi orınlı hám durıs tańlawda til biliminiń stilistika tarawınıń áhmiyeti júdá joqarı. Biz stilistika tarawı hám onıń xızmetleri haqqında da qısqa maǵlıwmat beriwdi maqul kórdik. Til – stilistikası ádebiy tildegi sózlerdiń, frazeologiyalıq dizbeklerdiń, sóz formalarınıń hám konstrukciyalardıń stillik qatnasların, olardıń stilistikalıq belgilerin anıqlaydı, al sóylew stilistikası sóylew materialların stillik differenciyaǵa sáykeslep qurıw nızamlılıqların úyrenedi. Bul aytılǵanlar stilistikanıń teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetiniń úlken ekenligin kórsetedi. Teoriyalıq jaqtan stilistika ádebiy tildi tereńirek biliwge, onıń stillik nızamlılıqların úyreniwge járdem beredi. Ámeliy jaqtan, ol biziń jámiyetimizde sóylew mádeniyatınıń joqarı dárejede bolıwı ushın xızmet etedi. Hárqanday mádeniyatlı adamnıń sóylewinde, orfoepiyalıq, grammatikalıq, leksikalıq, stilistikalıq, orfografiyalıq, punktuaciyalıq (jazba til ushın) normalardıń saqlanıwı kerek. Stilistikanı úyreniw házirgi tilde sóylewshilerge tildiń stilistikalıq normaların hám stilistikalıq baylıqların durıs iyelewge járdemin tiygizedi. Solay etip, stilistika – til hám sóylewdiń stillerin úyretetuǵın ilim. Stil probleması onı anıqlaw, klassifikaciyalaw til iliminde tartıslı máselelerdiń biri. 1 53 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Solay da bolsa onıń funkcionallıq stilistika, leksikalıq stilistika, grammatikalıq stilistika, fonetikalıq stilistika degen túrleri bul tarawǵa arnalǵan ilimiy ádebiyatlarda atap ótiledi. Funkcionallıq stilistika funkcional stillerdiń túrlerin, olardıń bir-birinen ayırmashılıqların hám ózgesheliklerin izertleydi. Leksikalıq stilistika sóz onıń awıspalı mánileriniń tilde qollanılıw ózgesheliklerin izertleydi. Grammatikalıq stilistika sóz jasaw qurallarınıń stillik tárepleri sóz formalarınıń, sóz dizbekleri hám gáplerdiń, sózlerdiń gáptegi orın tártibiniń stilistikalıq boyawları, olar arasındaǵı sinonimika, olardıń modallıq, emocional-ekspressivlik tús beriwdegi xızmetleri úyreniledi [1.4]. Tilde pikirdi tásirli hám anıq jetkeriwdiń formaları hám imkaniyatlarınan paydalanıw sóz iyesiniń til sheberligine, tájiriybesine, bilim dárejesine baylanıslı. Sóylewdiń tazalıǵı degende eń áwele onıń ádebiy tildiń normalarına sáykes keliwi túsiniledi [2.5]. Jaqsı, ideal sóylew ádebiy til talaplarına say halda dúzilgen bolıwı, túrli ádebiy tilge jat bolǵan birliklerden taza bolıwı kerek. Til jámiyet ushın xızmet etkenlikten sol jámiyettiń rawajlanıwı menen birge rawajlanadı. Jámiyette bolǵan ózgerisler, jańalıqlar tilde óz kórinisin tabadı. Biraq jámiyet ózine tán rawajlanıw nızamlarına, al til ózine tán rawajlanıw nızamlarına iye boladı. Xalıqlardıń bir-biri menen siyasiy, mádeniy hám ekonomikalıq qarım-qatnası nátiyjesinde bir tilden ekinshi tilge sózler awısıp, sózlik quram bayıp, rawajlanıp baradı. Tilshi alım Q.M.Qoshanovtıń kórsetkenindey, qaraqalpaq tiline basqa tillerden sózler kóplep kirip kelgeni menen tildiń milliy ózgesheligi joǵalmadı [3]. Degen menen, tildiń tazalıǵın saqlaymız degen maqsette rus hám rus tili arqalı basqa tillerden kirgen sózlerdi túsiniksiz, ersi oylap tabılǵan atamalar menen beriw halatları da ushırasadı hám bul process házirge deyin dawam etpekte. Máselen, velosiped sózin “shaytan arba», poezd sózin «otarba» dep awdarmalaǵan bolsa, ayırım jaǵdaylarda variant sózin «sıńar» ataması menen de atap keldi. Til xalıqtıń múlki. Oǵan hesh waqıtta mına zattı mına atama menen ata dep buyrıq berip bolmaydı. Xalıq ózine qolaylı, hámmege túsinikli sózlerdi qollanadı. Tildiń tazalıǵın saqlaw tek ǵana tilshiler, oqıtıwshılar ushın ǵana emes ulıwma ózin usı millettiń perzenti dep bilgen hár bir insannıń hár kúngi wazıypası bolıw kerek. Sonday ǵana ósip kiyatırǵan jas áwlad milliy maqtanıshımızdı sezetuǵın, túrli mánawiy topılıslar tásirine túspeytuǵın insanlar bolıp jetilisedi. «Ana tili koncepciyası»nda ana tiliniń tiykarǵı maqseti oqıwshılarda dóretiwshilik, erkin pikirlew, sóylew sharayatına qolaylı ráwishte tildiń awızeki hám jazba formaların qáliplestiriw hám rawajlandırıwdan ibarat. Degen menen tilimizdiń tazalıǵına kesent berip atırǵan ayı