AUTOCAD VA BOSHQA CAD DASTURLARINING FUNKSIONAL IMKONIYATLARI

Аннотация

ushbu tezisda inshootlarni gazlashtirish bo‘yicha loyiha hujjatlarini AutoCAD dasturi yordamida tayyorlashning asosiy prinsiplari, texnik bosqichlari va ularni amaliyotda qo‘llash jarayonlari tahlil etilgan. Kalit so`zlar: modellashtirish, lohihalash, AutoCAD , Fusion 360, Inventor, SketchUp, T-FLEX, Creo, CATIA dasturlar. AutoCAD va boshqa CAD (Computer-Aided Design – Kompyuter yordamida loyihalash) dasturlari hozirgi zamonaviy muhandislik, qurilish, arxitektura, elektrotexnika, mashinasozlik, hamda kommunikatsiya tizimlarida loyihalash ishlarining asosiy vositasiga aylangan. Ushbu dasturlar foydalanuvchiga grafik muharrirda texnik chizmalar yaratish, ularni tahrirlash, o‘lchov berish va natijaviy loyihani aniq ko‘rinishda ifodalash imkonini beradi. AutoCAD eng ommabop va ko‘p sohaga moslashgan CAD dasturlaridan biridir. Dastur 2D (ikki o‘lchamli) va 3D (uch o‘lchamli) loyihalash imkoniyatlarini taqdim etadi. 2D rejimda foydalanuvchi qurilmaning chizmalarini, o‘lchamlarini, kesimlarini va konstruktsion detallarini aniq ko‘rsatadi. 3D rejim esa loyihaning hajmli modelini yaratish, uni burab ko‘rish, vizual baholash va real sharoitga mos holda sozlash imkonini beradi. Ko‘pgina CAD dasturlarida avtomatik hisob-kitoblar, yuklama tahlili, harakat simulyatsiyasi, kesimlar bo‘yicha vizualizatsiya, material tanlash va sinov o‘tkazish imkoniyatlari ham mavjud. Bu xususiyatlar loyihalash sifati va aniqligini oshirib, inson omili tufayli yuzaga keladigan xatoliklarning oldini oladi. Barcha CAD dasturlarining umumiy afzalliklaridan biri — bu loyihani real vaqtda tahrirlash, natijani ko‘rish, chizmalarni bosib chiqarish yoki raqamli formatda saqlash, boshqa muhandislik dasturlariga eksport qilish imkoniyatlaridir. Ular ko‘plab formatlarni qo‘llab-quvvatlaydi: DWG, DXF, STL, PDF, STEP, IGES va boshqalar. CAD dasturlarining yana bir muhim afzalligi – bu ko‘p foydalanuvchili muhitda ishlash imkoniyatidir. Aynan katta loyihalarda bir nechta mutaxassislar bir vaqtning o‘zida loyiha ustida ishlashi, o‘ziga tegishli qismni tahrirlashi va umumiy faylga https://scientific-jl.com/ped 2 39 Volume-82, Issue-2, May -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 sinxron hissa qo‘shishi mumkin. Bu esa hamkorlikda ishlab chiqilayotgan loyihalarda vaqtni tejaydi, noto‘g‘ri kelishmovchiliklarning oldini oladi va natijani tezlashtiradi. Zamonaviy CAD tizimlarining ko‘pchiligi bulutli texnologiyalar bilan integratsiyalashgan. Bu esa foydalanuvchiga o‘z loyihalarini internet orqali istalgan joydan ochish, tahrirlash va saqlash imkonini beradi. Shu bilan birga, avtomatik versiyalarni saqlab borish (version control), hujjatlarni onlayn almashish va real vaqt rejimida tahlil qilish imkoniyati mavjud. Bugungi kunda sun’iy intellekt asosidagi yordamchi vositalar ham CAD dasturlariga joriy etilmoqda. Masalan, ayrim platformalar avtomatik chizma aniqliklarini tekshiradi, optimal joylashuvlarni taklif qiladi yoki foydalanuvchining avvalgi ishlariga asoslanib takroriy amallarni tezlashtiradi. Bu esa tajribasiz foydalanuvchilarga ham professionallar darajasida loyihalar ishlab chiqish imkonini beradi. CAD dasturlarining rivojlanib borishi natijasida ular hozirgi kunda faqatgina chizma yaratish vositasi bo‘lib qolmay, balki raqamli axborot modeli (BIM – Building Information Modeling) bilan uyg‘unlashgan ko‘p funksiyali platformaga aylanmoqda. Bu esa birgina chizma bilan cheklanmay, inshoot yoki uskuna haqida to‘liq texnik, iqtisodiy va ekspluatatsion ma’lumotlarni ham o‘z ichiga oluvchi model yaratish imkonini beradi. Ayniqsa Revit, ArchiCAD kabi BIMga yo‘naltirilgan dasturlar ushbu yondashuvni to‘liq qo‘llab-quvvatlaydi. Bundan tashqari, CAD dasturlari boshqa turdagi texnologiyalar bilan ham integratsiyalashgan. Misol uchun, GIS (Geographic Information Systems) bilan uyg‘unlik, ya’ni geolokatsiya asosidagi loyihalash, lazerli skanerlash (LIDAR) ma’lumotlarini yuklash, dronlar orqali olingan suratlar asosida model yaratish kabi funksiyalar orqali loyihalash jarayoni yanada interaktiv va aniq bo‘lib bormoqda. Ko‘p hollarda CAD dasturlarida avtomatlashtirilgan hisob-kitob modullari mavjud bo‘lib, ular yuklama, harorat, bosim, deformatsiya va boshqa fizikaviy ko‘rsatkichlarni hisoblash imkonini beradi. Bu funksiya ayniqsa mashinasozlik, aerokosmik sanoat, qurilish va gidrotexnika sohalarida juda muhimdir. Masalan, strukturaviy elementlar mustahkamligi yoki gaz bosimi ostidagi quvurning chidamliligi dastur orqali avvaldan sinovdan o‘tkazilishi mumkin. CAD texnologiyalarining afzalliklaridan yana biri — bu standartlashtirilgan hujjat aylanishini ta’minlashidir. Loyihalashtirish jarayonida yaratilgan har bir chizma, detal, tavsif yoki hisob-kitob qat’iy sanoat me’yorlari va standartlariga muvofiq tayyorlanadi. Dasturlar foydalanuvchiga ISO, GOST, DIN kabi xalqaro standartlarga asoslangan chizmalar yaratish imkonini beradi. Bu esa tayyor loyiha hujjatlarining boshqa tashkilotlar yoki davlat nazorat organlari tomonidan osongina q