Ichki ishlar xodimlari psixologik barqarorligini ta’minlash: kasbiy kompetentlik bilan bog‘liqlik

Аннотация

Mazkur maqolada ichki ishlar xodimlarining psixologik barqarorligini ta’minlashda kasbiy kompetentlikning o‘rni va ahamiyati yoritilgan. Xodimlarning kasbiy bilim, ko‘nikma, shaxsiy va psixologik tayyorgarligi ularning ruhiy holatiga qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilingan. Psixologik barqarorlik va kasbiy kompetentlik o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik asosida amaliy tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: Psixologik barqarorlik, kompetentlik,kasbiy bilim, ko‘nikma, malaka, muloqot,empatiya,emotsional barqarorlik. Hozirgi o‘zgaruvchan tashqi muhit sharoitlariga moslashish qobiliyati, o‘zining ichki muhitini, asosiy fiziologik funksiyalarini, shuningdek, yangi xossalari va shakllangan mexanizmlarini saqlab qolish qobiliyatisiz muayyan turning rivojlanishi va hatto mavjud bo‘lishi mumkin emas. Ushbu holat kasbiy rivojlanishning turli jihatlariga, shu jumladan kasbiy psixologik barqarorlikni rivojlantirishga to‘liq taalluqli bo‘lib, shubhasiz, kasbiy psixologik barqarorlik muammosining dolzarbligini belgilaydi. Har qanday evolyutsion jarayonning fizik jihatdan amalga oshish shartlaridan biri unda ishtirok etuvchi subyektlarning o‘zgaruvchanligi va barqarorligidir. "Barqarorlik" atamasining o‘zi umumiy usul- va turli fanlarda - matematika, fizika, iqtisodiyot, biologiya, psixologiya va boshqalarda qo‘llaniladi. (tizimning barqarorligi, inshootning barqarorligi, diqqatning barqarorligi va boshqalar). "Barqarorlik / barqaror" tushunchasi kundalik hayotda qiyinchiliklar va turlicha talqinlarni keltirib chiqarmaydi va "ishonchli," "mustahkam," "asosiy," mazkur hodisaning ilmiy ta’rifini topishga urinish esa mavjud talqinlarning variativligi muammosi bilan bog‘liq. Masalan, psixologiya fanlarida u yoki bu hodisalar, xususiyatlar va boshqalarni aniqlash uchun 25 dan ortiq atama qo‘llaniladi,asosan tadqiqot yo‘nalishi va o‘rganilayotgan muammolarga bog‘liq bo‘lgan "barqarorlik" bilan bog‘liq sifatlar. Ulardan faqat 154 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 kichik bir qismini keltirib o‘tamiz: shaxs barqarorligi, asab-ruhiy barqarorlik, psixologik barqarorlik, psixo-fiziologik barqarorlik, emotsional barqarorlik, axloqiy-psixologik barqarorlik, emotsional-irodaviy barqarorlik, kasbiy psixologik barqarorlik, nizolarga barqarorlik, stressga barqarorlik, ijtimoiy-psixologik barqarorlik va boshqalar. Shunday qilib, "barqarorlik" tushunchasiga taalluqli bo‘lgan asosiy ma’noviy xarakteristikalar quyidagilardir: muvozanatlilik, doimiylik, chidamlilik, ta’sirlanmaslik, qarshilik ko‘rsatish, yashovchanlik.[1] Ko‘rsatilgan ma’nolarni qiyosiy taqqoslash shuni ko‘rsatadiki, insonga nisbatan umumiy ma’noda "barqarorlik" atamasi bilan ichki muvozanat holatini uzoq vaqt davomida, shu jumladan unga biron-bir ta’sir ko‘rsatilganda ham saqlab turishga imkon beradigan xususiyat yoki sifatni belgilash mumkin. Ijtimoiy aloqalarga, shu jumladan kasbiy aloqalarga kiritilgan shaxs sifatida inson uchun barqarorlik masalasi biologik omon qolish doirasidan chiqib, u kiritilgan ijtimoiy munosabatlarning butun majmuasi bilan murakkablashadi.[3] Ushbu munosabatlarning darajasiga qarab, subyektning barqarorligi beqarorligining ahamiyati ortib boradi, bu faqat individual rivojlanish bilan cheklanadimi yoki umuman jamiyat uchun kattaroq oqibatlarga olib keladimi, masalan, nafaqat samaradorlik va mas’uliyatli qarorlar qabul qilish, balki umuman kasbiy majburiyatlarni bajarish imkoniyati ham subyektning barqarorligiga bog‘liq bo‘lsa.Shu munosabat bilan faoliyatining ahamiyati hamon dolzarb bo‘lib qolayotgan ichki ishlar organlari xodimlarining ishiga nisbatan "barqarorlik" hodisasini ko‘rib chiqish alohida qiziqish uyg‘otadi. Har yili birgina O‘zbekistonda, Ichki ishlar vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, huquq-tartibot organlari tomonidan ikki milliondan ortiq jinoyat ro‘yxatga olinadi. So‘nggi besh yil ichida bu raqam o‘n bir millionga yaqinlashdi; umumiy nisbatda bu Rossiya hududida yashovchi har o‘n uch kishiga taxminan bitta jinoyat to‘g‘ri keladi. Zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy kelishmovchiliklar, xalqaro vaziyatning saqlanib qolayotgan keskinligi esa, afsuski, sodir etilayotgan jinoyatlar sonining kamayishiga yordam bermayapti.[2] Shubhasiz, hozirgi vaqtda har qanday kasb inson, uning ko‘nikmalari, malakalari va boshqa psixologik xususiyatlari bilan bog‘liq. Shu bilan birga, kasbiy faoliyat sharoitlarining o‘zi uni amalga oshirishning muvaffaqiyatini belgilaydi. Ular professional IIO xodimi ega bo‘lishi kerak bo‘lgan kasbiy ahamiyatga ega shaxsiy va ijtimoiy-psixologik xususiyatlar to‘plamiga ma’lum talablar qo‘yadi. Huquqni muhofaza qilish faoliyati uchun quyidagilar shunday shart-sharoitlar 155 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 hisoblanadi: 1) Xizmat faoliyatining qat’iy me’yorlanganligi (qonunlar, ustavlar, buyruqlar, farmoyishlar va h.k