SOTSOLINGVISTIKANING ZAMONAVIY YO‘NALISHLARI VA O‘ZBEK TILINING IJTIMOIY FUNKSIYALARI

Аннотация

В статье рассматриваются современные направления социолингвистики, взаимосвязь языка и общества, социальные функции языка, а также социолингвистические особенности современного узбекского языка. Особое внимание уделено социальным факторам языковых изменений, языковой политике, нормативным стандартам, проблемам диалектов и говоров, а также социолингвистике цифровой эпохи. Цель исследования — научный анализ языка как социального феномена в обществе. Annotation. This article explores the modern trends in sociolinguistics, the interrelation between language and society, the social functions of language, and the current sociolinguistic issues of the Uzbek language. The study emphasizes social factors affecting language change, language policy, standard norms, dialectal variations, and the sociolinguistic interpretation of language in the digital era. The purpose of the study is to analyze language as a component of the social structure using a scientific approach. 174 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 KALIT SO‘ZLAR: sotsiolingvistika, til o‘zgarishi, ijtimoiy omillar, o‘zbek tili, til siyosati Ключевые слова: социолингвистика, языковые изменения, социальные факторы, узбекский язык, языковая политика Key words: sociolinguistics, language change, social factors, Uzbek language, language policy XXI asrda tilshunoslik fanining asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida sotsiolingvistika alohida ahamiyat kasb etmoqda. Bu yo‘nalish tilda ro‘y berayotgan hodisalarni ijtimoiy kontekstda tahlil qilish orqali til va jamiyat o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlikni ochib beradi. Sotsiolingvistika nafaqat tilning tuzilishi yoki grammatik qonuniyatlarini, balki uning jamiyatdagi mavqei, vazifalari, ijtimoiy guruhlar tilidan foydalanish usullari, shuningdek, til siyosati, normativlik, prestij, ko‘pchilik tili kabi ko‘plab dolzarb masalalarni ham o‘z ichiga oladi. Globalizatsiya va raqamli kommunikatsiya zamonida tillar o‘rtasidagi raqobat kuchayib bormoqda. Ayniqsa, kichik tillar, jumladan o‘zbek tili uchun sotsiolingvistik barqarorlikni saqlab qolish, davlat tili maqomini mustahkamlash, zamonaviy axborot texnologiyalarida faol ishlatish, yoshlar orasida tilga nisbatan ijtimoiy motivatsiyani kuchaytirish kabi masalalar dolzarb bo‘lib bormoqda. Ushbu maqolada zamonaviy sotsiolingvistikaning asosiy tushunchalari va yo‘nalishlari tahlil qilinadi, o‘zbek tilining ijtimoiy muhitdagi holati baholanadi, va muammo hamda istiqbollar yuzasidan ilmiy mulohazalar bildiriladi. Maqola sotsiolingvistika sohasi bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar, tilshunoslar va til siyosatini ishlab chiqayotgan amaliyotchilar uchun foydali bo‘lishi mumkin. Sotsiolingvistika — tilshunoslik va sotsiologiya fanlarining tutashgan nuqtasida vujudga kelgan, tilni ijtimoiy hodisa sifatida o‘rganadigan fan sohasidir. Uning shakllanishi XX asrning o‘rtalariga to‘g‘ri keladi. AQSh, Fransiya, Rossiya va boshqa mamlakatlarda olib borilgan tadqiqotlar bu fan yo‘nalishining nazariy asoslarini mustahkamladi. William Labov, Basil Bernstein, Joshua Fishman kabi olimlar sotsiolingvistikaning metodologiyasini ishlab chiqib, ijtimoiy qatlamlar, jins, yosh, mintaqa va boshqa ijtimoiy omillarning tilga qanday ta’sir qilishini aniqlashga xizmat qilgan. O‘zbek tilshunosligida sotsiolingvistika muammolari 1960-yillardan boshlab asta-sekin tadqiq eta boshlandi. Professorlar M. Jo‘rayev, A. Madvaliyev, G. 175 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Rahmonov, B. To‘xtasinova singari olimlar o‘zbek tilining sotsiolingvistik xususiyatlari, dialektologiya, normativ til masalalarini chuqur o‘rganishgan. Hozirda esa bu yo‘nalishda yosh tadqiqotchilar tomonidan innovatsion yondashuvlar taklif etilmoqda. Til insoniyat jamiyatining ajralmas qismidir. Til nafaqat aloqa vositasi, balki madaniyat, tafakkur, qadriyatlar va ijtimoiy identifikatsiyaning ifodasidir. Sotsiolingvistika tilda mavjud bo‘lgan so‘z, ibora, uslub va nutq shakllarining jamiyatdagi turli guruhlarga bog‘liqligini aniqlaydi. Masalan, yoshlar tilida uchraydigan inglizcha qo‘shma iboralar, ijtimoiy tarmoqlarda shakllanayotgan yangi til unsurlari yoki muayyan kasb vakillari orasida tarqalgan terminologik so‘zlar sotsiolingvistik voqelikdir. Til o‘zgarishi asosan jamiyatdagi o‘zgarishlar bilan bevosita bog‘liq. Ijtimoiy migratsiya, urbanizatsiya, texnologik taraqqiyot kabi omillar natijasida til tarkibida yangiliklar paydo bo‘ladi, ba’zi qadimiy birliklar esa foydalanishdan chiqib ketadi. Bu jarayonlar tilning dinamikasi va moslashuvchanligini ko‘rsatadi. Til o‘zgarishi — bu vaqt o‘tishi bilan til tizimida sodir bo‘ladigan leksik, fonetik, grammatik va uslubiy o‘zgarishlardir. Ushbu o‘zgarishlar bevosita ijtimoiy omillar ta’sirida yuz beradi. Quyidagi omillar asosiy rol o‘ynaydi: Yosh omili: Yosh guruhlar o‘zlariga xos nutq u