OZIQ-OVQAT SANOATIDA QO`LLANILAYOTGAN FERMENTLARNI SINTEZLOVCHI MIKROORGANIZMLARNING BIOLOGIK TASNIFI.

Аннотация

This article explores the biological classification of microorganisms that synthesize enzymes used in the food industry. It analyzes the significance of enzymes such as amylase, protease, and lipase produced by bacteria (Bacillus, Lactobacillus), fungi (Aspergillus, Rhizopus), and yeasts (Saccharomyces). These enzymes are employed to enhance food product quality, optimize production processes, and develop new products. Criteria such as safety, efficiency, and economic viability are critical in selecting microorganisms. The article also addresses challenges, including the use of genetically modified microorganisms and contamination risks. It highlights that future biotechnological advancements are expected to significantly contribute to the development of the food industry. Kalit So’zlar: Fermentlar, Mikroorganizmlar, Oziq-ovqat sanoati, Biologik tasnif, Bakteriyalar, Zamburug‘lar, Xamirturushlar, Biotexnologiya Ключевые слова: Ферменты, Микроорганизмы, Пищевая, промышленность, Биологическая классификация, Бактерии, Грибы, Дрожжи, Биотехнология Keywords: Enzymes, Microorganisms, Food industry, Biological classification, Bacteria, Fungi, Yeasts, Biotechnology Oziq-ovqat sanoati zamonaviy iqtisodiyotning muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, unda biotexnologik yutuqlar katta ahamiyatga ega. Fermentlar (enzimlar) oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash, sifatini oshirish va ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirishda asosiy rol o‘ynaydi. Ushbu fermentlarning aksariyati mikroorganizmlar – bakteriyalar, zamburug‘lar va xamirturushlar tomonidan sintezlanadi. Mikroorganizmlarning biologik tasnifi ularning sanoatdagi qo‘llanilishini tushunish va yangi texnologiyalarni ishlab chiqishda muhimdir. Ushbu maqola oziq-ovqat sanoatida ishlatiladigan fermentlarni sintezlovchi mikroorganizmlarning sistematik tasnifini, ularning xususiyatlarini, qo‘llanilish sohasini va kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlarini ko‘rib chiqadi. 146 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5 Fermentlarning Oziq-ovqat Sanoatidagi Roli Fermentlar biologik katalizatorlar bo‘lib, kimyoviy reaksiyalarni tezlashtiradi va oziq-ovqat ishlab chiqarish jarayonlarida keng qo‘llaniladi. Ular quyidagi maqsadlarda ishlatiladi: Sifatni yaxshilash: Masalan, amilaza nonning yumshoqligini oshiradi, proteazalar esa pishloqning ta’mini boyitadi. Ishlab chiqarishni optimallashtirish: Lipazalar yog‘larni gidroliz qilib, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi. Yangi mahsulotlar yaratish: Laktaza sut mahsulotlarini laktozasiz qilishda yordam beradi, bu laktoza intoleransi bo‘lgan iste’molchilar uchun muhim. Fermentlar asosan mikroorganizmlar tomonidan ishlab chiqariladi, chunki ular iqtisodiy jihatdan samarali va ekologik jihatdan xavfsiz hisoblanadi. Mikroorganizmlarning Biologik Tasnifi Oziq-ovqat sanoatida ferment sintezlovchi mikroorganizmlar turli sistematik guruhlarga mansub. Quyida ularning asosiy sinflari va turlari keltiriladi. 1. Bakteriyalar Bakteriyalar oziq-ovqat sanoatida keng tarqalgan ferment ishlab chiqaruvchi mikroorganizmlardir. Ularning asosiy turlari: Bacillus jinsi: Bacillus subtilis va Bacillus licheniformis amilaza, proteaza va sellulaza sintezlaydi. Bu bakteriyalar nonvoylik, pishloq ishlab chiqarish va sharbatlarni tozalashda ishlatiladi. Masalan, B. subtilis non xamirining elastikligini oshiruvchi amilaza ishlab chiqaradi. Lactobacillus jinsi: Lactobacillus delbrueckii va Lactobacillus plantarum sut kislotali bakteriyalar bo‘lib, laktaza va proteaza sintezlaydi. Ular qatiq, kefir va fermentlangan sut mahsulotlarini ishlab chiqarishda muhim. Streptomyces jinsi: Streptomyces griseus proteaza va sellulaza ishlab chiqaradi, bu meva sharbatlarini filtrlash va tozalashda qo‘llaniladi. Bakteriyalarning afzalligi ularning tez o‘sishi va genetik modifikatsiyaga moslashuvchanligidadir. 147 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-5 2. Zamburug‘lar Zamburug‘lar ferment ishlab chiqarishda eng muhim mikroorganizmlardan biridir, chunki ular yuqori miqdorda ferment sintezlay oladi. Aspergillus jinsi: Aspergillus niger limon kislotasi, amilaza va pektinaza ishlab chiqaradi. Limon kislotasi oziq-ovqat konservalari va ichimliklar ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladi. A. niger yiliga 100 ming tonnadan ortiq limon kislotasi ishlab chiqarishda ishlatiladi. Rhizopus jinsi: Rhizopus oryzae lipaza va proteaza sintezlaydi, bu soya mahsulotlari (masalan, tempe) va pishloq ishlab chiqarishda foydalaniladi. Penicillium jinsi: Penicillium roqueforti pishloq ishlab chiqarishda lipaza va proteaza ishlab chiqaradi, bu gorgonzola va rokfor kabi pishloqlarga o‘ziga xos ta’m beradi. Zamburug‘larning asosiy afzalligi ularning turli sharoitlarda barqaror ishlashi va yuqori samaradorligidadir. 3. Xamirturushlar Xamirturushlar, asosan, spirtli ichimliklar va nonvoylik sanoatida qo‘llaniladi. Saccharomyces jinsi: Saccharomyces cerevisiae etanol, amilaza va invertaza sintezlayd