БОЖХОНА ҚИЙМАТИ ТУШУНЧАСИ ВА УНИНГ ИҚТИСОДИЙ ХАВФСИЗЛИКНИ ТАЪМИНЛАШДАГИ АҲАМИЯТИ

Аннотация

The article analyzes the concept of customs value and its role in ensuring economic security, examining its significance in increasing budget revenues, preventing illegal trade, and protecting domestic producers, while also providing suggestions and recommendations. Key words: economic security, export, import, foreign trade turnover, customs clearance procedures, customs control, exporter, importer, commodity customs value, customs declaration, customs duties. Ўзбекистон Республикаси давлат сиёсатининг асосий йўналишларидан бири ташқи савдо алоқаларини ривожлантириш, иқтисодий хавфсизликни таъминлаш ва ташқи савдо фаолиятини давлат томонидан тартибга солишдир. Бу йўналишни амалга оширишда ташқи савдо операцияларини божхонада тартибга солиш муҳим аҳамиятга эга бўлиб, асосан ТИФни тартибга солишнинг бож-тарифи усулидан самарали фойдаланилади. Ўзбекистон Республикаси бож-тарифи асосини ташкил этувчи товарларнинг божхона қийматини аниқлаш, яъни мамлакат ҳудудига олиб кирилаётган ва ҳудуддан олиб чиқилаётган товарларнинг божхона тўловларини ҳисоблаш sмақсадида фойдаланиладиган қийматини тўғри аниқлаш давлат бюджети даромадлар қисмини бойитишга хизмат қилади. Товарларнинг божхона қиймати Ўзбекистон Республикасининг Божхона кодексига асосан “Божхона ҳудудига олиб кириладиган товарнинг божхона қиймати – товарнинг 1709 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 божхона қийматини аниқлаш усулларидан бири орқали аниқланадиган ва божхона тўловларини ҳисоблаш мақсадида фойдаланиладиган товар қиймати [1]” ҳисобланади. Божхона қиймати ҳақиқий бозор қийматини акс эттирувчи тушунча бўлиб, у халқаро ва миллий қонунчиликка мувофиқ аниқланади. Унинг тўғри ҳисобланиши импортёрлар учун божхона йиғимлари ва солиқларни аниқлашда, давлат учун унинг фиксал вазифасини яъни давлат бюджетини даромадлар қисмини бойитишда муҳим роль ўйнайди. Шунинг учун, божхона органлари товарнинг бозор қийматини, товарларнинг ҳақиқий қиймати, жаҳон бозори нархлари ва битим қийматини таҳлил қилиш орқали аниқ ва адолатли баҳолашга ҳаракат қилади. Товарларнинг божхона қийматини аниқлаш бевосита мамлакатнинг давлат бюджетини шакллантирилишида аҳамиятли ҳисобланганлиги боис иқтисодиёт ва божхона ҳуқуқи соҳасидаги бир қатор олимлар, тадқиқотчилар ва ташкилотлар “божхона қиймати” тушунчасининг моҳиятини очиб беришга ҳаракат қилишган, улар томонидан ишлаб чиқилган таърифларни ўзига хос жиҳати ва ёндашувига қараб учта гуруҳга ажратилди: 1. Иқтисодий жиҳатдан ёндашилган таърифлар – айрим тадқиқотчилар божхона қийматини товарнинг божхона чегарасини кесиб ўтиш пайтидаги бозор қийматига тенглиги, талаб ва таклиф омиллари, рақобат ва бошқа бозор шароитларини инобатга олиб, халқаро савдода божхона мақсадлари учун товарларни баҳолаш масалалари эътибор қаратишган. Хусусан, Е.Н.Панова [2] томонидан товарларнинг божхона қиймати тушунчасига “давлат томонидан ТИФни тартибга солишда иқтисодий асос сифатида қўлланиладиган ҳисоб-китоб миқдори бўлиб, божхона қонунчилигини амалда жорий этишга функционал йўналтирилган иқтисодий категория” сифатида ўзининг муаллифлик таъриф келтирилган. Ушбу таъриф божхона қийматининг давлат ва иқтисодий сиёсатдаги ролини тавсифлаб, божхона қиймати нафақат товарларнинг нархини аниқлаш воситаси, балки давлатнинг ташки савдо муносабатларини бошқаришда, солиқларни ҳисоблашда ва қонунчиликни амалга оширишда асосий инструмент сифатида таснифланади. Шунингдек, А.В.Шишкин [3] бу тушунчага “аниқ, айнан ўхшаш ёки бир турдаги ташиладиган товар билан амалга оширилган битимнинг ҳақиқий ёки мавҳум нархига асосланган ҳисоб-китоб миқдори бўлиб, унинг вазифаси давлат томонидан товарлар қиймати билан боғлиқ ТИФни тартибга солиш чора-тадбирларини амалга ошириш учун қиймат асосини шакллантиришдан иборат” деб ўзининг тадқиқот иши давомида муаллифлик тарифини тақдим этган. А.В.Шишкин божхона қийматини давлатнинг ташқи савдони тартибга солиш воситаси сифатида кўриб чиқади ва уни товарлар бўйича амалга оширилган битимларнинг реал ёки ҳисобланган нархларига асосланган, аниқ мақсадга (ТИФни тартибга солиш) хизмат қиладиган ҳисоб-китоб базаси деб таърифлайди. Шунингдек, ТИФ қатнашчилари ва декларантларга электрон хизматлар тақдим этиб келувчи Россиянинг “Альта-Софт” компанияси томонидан божхона қиймати тушунчасига “кейинчалик божхона тўловларини ҳисоблаш, валюта қонунчилиги нормаларини ва ташқи иқтисодий фаолиятни тартибга солишнинг бошқа чораларини қўллаш, шунингдек ташқи савдо статистикасини юритиш мақсадида аниқланадиган товар қиймати [4]” сифатида тариф берилган. Ушбу таъриф божхона қийматининг ташқи савдодаги муҳим ролини таъкидлайди. 2. Фискал жиҳатдан ёндашилган таърифлар асосан божхона иши ва солиқ солиш соҳасидаги тадқиқот олиб бораётган мутахассислар томонидан тақдим этилган 1710 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 бўлиб, таърифларнинг асосий мазмуни божхонанинг фискал вазифаси нуқтаи назаридан қаралган бўлиб, божхона қиймати божхона тўловлари (божхона божлари, солиқлар ва йиғимлар)ни ҳисоблаш учун асос сифатида қаралиши, бо