YUGURUVCHILARNING JISMONIY VA PSIXOLOGIK TAYYORGARLIGI XUSUSIYATLARI

Аннотация

This article analyzes the characteristics of the physical and psychological preparation of runners on a scientific-theoretical and practical basis. It has been proven that in addition to physical condition, factors such as psychological stability, motivation, and stress resistance play an important role in achieving high results for athletes. During the study, the effectiveness of using psychological approaches in training processes was considered and the advantages of complex training were highlighted. Based on the results obtained, recommendations were developed for the introduction of psychological training in the preparation process of runners. Keywords: Runners, physical training, psychological training, sports psychology, motivation, stress, preparation for the competition, complex approach. 1601 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 KIRISH (ВBЕДЕНИЕ / INTRODUCTION) Bugungi kunda sportning barcha turlari orasida yugurish inson salomatligini mustahkamlash, jismoniy chiniqish va musobaqalardagi yutuqlarni qo‘lga kiritish uchun keng qo‘llanilayotgan yo‘nalishlardan biridir. Yuguruvchilar sportchilarning alohida toifasi sifatida o‘ziga xos jismoniy va psixologik tayyorgarlikka ega bo‘lishi talab etiladi. Yugurish jarayoni nafaqat mushaklar va yurak-qon tomir tizimining yuqori darajada ishlashini, balki sportchining iroda kuchi, sabr-toqat va stressga bardoshliligini ham talab etadi. Ushbu maqolada yuguruvchilarning jismoniy va psixologik tayyorgarlik xususiyatlari, ularni shakllantirishning zamonaviy yondashuvlari tahlil qilinadi. 1. Yuguruvchilarning jismoniy tayyorgarligi Jismoniy tayyorgarlik — sportchining asosiy funksional imkoniyatlarini rivojlantirishni ko‘zda tutadi. Yugurishda quyidagi jismoniy sifatlar muhim rol o‘ynaydi: Chidamlilik – uzoq masofalarda yugurishda asosiy sifat hisoblanadi. Kardiorespirator tizim faoliyati, yurak urish tezligi, o‘pkalarning sig‘imi bu sifatni belgilovchi asosiy omillardir. Tezlik – qisqa masofalardagi yuguruvchilarda (100 m, 200 m) asosiy mezon. Tezlikni rivojlantirish uchun startdan chiqish, tezlanish va maksimal tezlikda yugurish texnikasi ustida ishlash zarur. Kuch – ayniqsa balandlikka sakrash, tepalikka yugurish yoki og‘irlik bilan mashq qilishda muhim ahamiyatga ega. Moslashuvchanlik va muvozanat – mushaklarning harakat erkinligi, harakat koordinatsiyasi yugurish texnikasini mukammallashtiradi. Jismoniy tayyorgarlik mashg‘ulotlari quyidagi asosiy tamoyillarga asoslanadi: Bosqichma-bosqich yuklamani oshirish (progressivlik); Murakkablik va xilma-xillik; Tanaffuslar va tiklanish davrlariga e’tibor; Individuallashtirilgan yondashuv. 2. Yuguruvchilarning psixologik tayyorgarligi Sportchilar, ayniqsa musobaqalarda qatnashayotgan yuguruvchilar yuqori darajadagi psixologik barqarorlikka ega bo‘lishi kerak. Psixologik tayyorgarlik quyidagi omillarni o‘z ichiga oladi: Motivatsiya – sportchining o‘z oldiga maqsad qo‘yib unga intilishi, shaxsiy va jamoaviy yutuqlarga erishishga bo‘lgan ishtiyoqi; Stressga bardoshlilik – musobaqa oldidan va davomida yuzaga keladigan bosimga qarshi turish qobiliyati; O‘ziga ishonch – sportchining o‘z imkoniyatlariga bo‘lgan ishonchi, raqobatdoshlik hissi; Emotsional boshqaruv – asabiylikni bartaraf etish, ijobiy ruhni saqlab qolish; Diqqat va konsentratsiya – har bir bosqichda diqqatni jamlay olish, chalg‘imaslik. Psixologik tayyorgarlik uchun quyidagi usullar qo‘llaniladi: Avtogen mashqlar (relaksatsiya, diqqatni jamlash); Vizualizatsiya (yugurish yo‘nalishini, raqobatni tasavvur qilish); Maqsad qo‘yish texnikasi; Psixologik treninglar (intervyu, rolli o‘yinlar, fikr almashish). 3. Jismoniy va psixologik tayyorgarlikning o‘zaro bog‘liqligi Jismoniy va psixologik tayyorgarlik bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Masalan, yuqori darajadagi jismoniy holat sportchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi, bu esa natijaviy 1602 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 yugurish ko‘rsatkichlariga ta’sir qiladi. Shuningdek, stressni boshqara olmaslik holatida jismoniy imkoniyatlar to‘liq namoyon bo‘lmasligi mumkin. Sportchilarning yutuqlari ko‘p hollarda ularning psixologik tayyorgarlik darajasiga bog‘liq. Ayniqsa, marafon yugurishlarida, tana kuchi tugaganida iroda kuchi asosiy hal qiluvchi omilga aylanadi. Adabiyotlar tahlili va metodologiya (литература и методология / materials and methods) 1.Adabiyotlar tahlili Yuguruvchilarning jismoniy va psixologik tayyorgarligi sport fanining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Mazkur sohada olib borilgan ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yuqori natijalarga erishish faqatgina jismoniy mashg‘ulotlar bilan emas, balki ruhiy barqarorlik va irodaviy sifatlarni rivojlantirish bilan ham bog‘liqdir. G‘arb olimlari, jumladan, B. McArdle, F. Katch va V. Katch (2010) o‘z tadqiqotlarida yuguruvchilarning yurak-qon tomir va nafas olish tizimlarini mustahkamlash muhimligini ta'kidlaydi. Shu bilan birga, ular psixologik omillar, ayniqsa stressga bardoshlik va musobaqa oldi