Особенности учебного процесса в школах нового образца, созданных в Туркестане

Аннотация

This article talks about the new method schools that appeared in Turkestan at the end of the 19th century and were established by the famous representatives of the Jadidism movement formed at the beginning of the 20th century. Keywords: Modernism, innovation, new method, new method, enlightenment, nation, identity, national spirituality. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёев таъкидлаганидек, “...бизнинг мамлакатимиздагидек бой тарих, боболаримиздек буюк алломалар ҳеч қаерда йўқ. Бу меросни чуқур ўрганишимиз, халқимизга, дунёга етказа билишимиз керак” [1]. Туронзаминда ХIХ аср охири – ХХ аср бошларида юзага келган янгиланиш ҳаракати-жадидчилик ўша даврнинг энг илғор кучлари ҳисобланиб, улар жамиятни тубдан ислоҳ этишни айнан таълим, халққа маданий, мафкуравий ва сиёсий билимлар беришнинг кечиктириб бўлмайдиган, долзарб вазифаларини ҳал қилишдан бошладилар. Арабчадан таржима қилганда бу сўзнинг ўзаги - “жадид” - янги, янгилик деган маънони англатади. Шу ўринда профессор Б.Қосимовнинг жадидчиликка берган таърифи ҳам эътиборлидир. “Жадидчилик, дейди Б.Қосимов, — ҳам ижтимоий, ҳам сиёсий, ҳам маданий ҳаракатдир. Шунинг учун ижтимоийки, у жамиятнинг барча қатламларини жалб эта олди, миллий уйғониш идеологияси бўлиб хизмат қилди. Шунинг учун сиёсийки, у мустақиллик учун кураш олиб борди... У маданий ҳаракат ҳам эди – адабиётни янгилади, матбуот ва театрчиликни йўлга қўйди, маорифда эса “янги мактаб концепцияси” билан чинакам инқилоб ясади. Энг муҳими, буларнинг барчасини ижтимоий-сиёсий мақсадларга мослаб кўриб чиқди” [8]. Туркистон ўлкасини мустамлака кишани ҳамда асрий жабрлардан қутқариш, жамиятни маданий қолоқлик ва мустамлака зулмидан, хурофотдан озод қилиш, халқни замонавий тараққиёт йўлига олиб чиқиш, давлат, тузум, бошқарувни ислоҳ этиш, дунёвий илмларни эгаллаган ёшларни тарбиялаш ва уларнинг маънавий онгини ошириш, ўқимишли ~ 297 ~ миллий кадрлар орқали дунёга чиқиш, маърифат ва маданият асосига эркин фуқаролик жамияти барпо этиш, янгича кўринишдаги таълим тизимидан унумли ва самарали фойдаланиш жадид маърифатпарварларининг асосий мақсади эди. Бу мақсадни амалга оширишнинг ягона йўли сифатида улар янги усулдаги мактабларни очишни режалаштирдилар ва уни амалга ошириш учун курашдилар. Жадидчилик ҳаракатининг моҳиятига эътибор қилиб қаралса: у маърифатпарварлик эмас, балки маърифатчилик эди. “Маърифатчилик” иборасига истеъдодли олим Ш.Ризаев алоҳида урғу бериб, уни атрофлича таҳлилдан ўтказган. Дарҳақиқат, маърифатпарварлар асосан маърифат ҳомийлари тарзида, “ташқаридан” туриб, яъни халқнинг истеъдодли фарзандларини қўллаб - қувватлаш орқали ва ўз асарлари ёрдамида билвосита фаолият кўрсатган бўлсалар, маърифатчилар бир пайтнинг ўзида ҳам ҳомийлар, ҳам маърифатнинг қора меҳнатчилари эди. Назарий йўналиш билан амалиётнинг ана шундай чамбарчас боғлиқ ҳолда олиб борилиши жадид маърифатчилари учун Оврўпа маърифатпарварлари асрлар мобайнида босиб ўтган йўлни бир неча ўн йил ичида “кесиб чиқиш” имконини яратди. У фидойилик эвазига бунёдга келди [6]. “Янгилик тарафдорлари” бўлган жадидлар таълим соҳасини ислоҳ қилиш ҳамда мактабларда “усул ул-жадид” ёки “янги усул”ни татбиқ қилиш ва ривожлантиришга интилган. Чунки Туркистон жадидлари халқнинг саводхонлик даражасини юксалтирмасдан туриб, керакли натижага эришиб бўлмаслигини яхши тушунардилар. Бу йўлда Маҳмудхўжа Беҳбудий, Мунаввар қори Абдурашидхонов, Абдурауф Фитрат, Абдулла Қодирий, Ҳожи Муъин, Абдулҳамид Чўлпон, Абдулла Авлоний, Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий каби ўнлаб ҳур фикрлилар миллатни маънан уйғотиш йўлида фидокорона кураш олиб бордилар. Жадидчилик ҳаракатининг етук сиймоларидан Самарқандда Маҳмудхўжа Беҳбудий, Тошкентда Мунаввар Қори Абдурашидхонов, Убайдуллахўжа Асадуллахўжаев, Тошпўлатбек Норбўтабеков, Абдулла Авлоний, Бухорода Абдурауф Фитрат, Файзулла Хўжаев, Абдувоҳид Бурҳонов, Садриддин Айний, Қўқонда Ашурали Зоҳирий, Обиджон Маҳмудов, Ҳамза, Оренбургда Аҳмад Бойтурсун, Мирёқуб Дулат, Андижонда Абдулҳамид Сулаймон ўғли Чўлпон, Саъдуллахўжа Турсунхўжаев, Хоразмда Полвонниёз ҳожи Юсупов, Бобоохун Салимовлар халққа зиё тарқатишда, миллий матбуотни ривожлантиришда ва миллий давлатчилик қуришда кенг қамровли фаолият олиб боришди [2]. ~ 298 ~ Туркистонда жадидчилик ҳаракатининг дунёга келишида Қримнинг Боқчасарой шаҳрида маърифатпарвар Исмоилбек Гаспирали (1851- 1914)нинг “Таржимон” газетаси (1883) ва у томонидан ташкил этилган “усули савтия тадрижия” (“ривожланувчи товуш усули”) мактаби (1884) алоҳида ўрин тутади. Исмоилбек Гаспирали Россия мусулмонлари орасида биринчи жадид мактаби-“Усули жадид”га асос солди. У асос солган мактабдаги тизим, дарсликлари, ўқув методлари Европа таълим тизимига яқин бўлди. У 40 кунда 12 боланинг саводини чиқаради. Усули жадид мактаблари Турон заминида илк бор Самарқанд ва Бухоро шаҳарларида пайдо бўлди. Уларни Исмоилбек Гаспралининг ўзи бу ерга 1893 йилги сафари вақтида маҳаллий зиёлилар кўмагида очган эди. Унинг ҳамроҳи ва шогирди Мажид Ғанизода Самарқандда қирқ кун қолиб, “усули савтия”ни (савод чиқаришнинг янги товуш у