MIRZO ULUG‘BEK – IKKINCHI RENESSANS G‘OYALAR

Аннотация

This article discusses the scientific and spiritual legacy of Mirzo Ulugbek, his role in the Second Renaissance during the Timurid era, and the contribution of his work "Zizhi Jadidi Kuragoniy" to science. It also discusses how his scientific traditions continue in New Uzbekistan. Абстракт: В данной статье рассматривается научное и духовное наследие Мирзо Улугбека, его роль во Втором Возрождении в эпоху Тимуридов, а также вклад его труда «Зижи Джадиди Корагоний» в науку. В статье также обсуждается, как научные традиции продолжаются в Новом Узбекистане Kalit so‘zlar:Mirzo Ulug‘bek, Ikkinchi Renessans, Ziji Jadidi Ko‘ragoniy, Samarqand rasadxonasi, tafakkur, Yangi O‘zbekiston, tarixiy merost, Uchinchi Renessans. Key words:Mirzo Ulugbek,Second Renaissance, Zizhi Jadidi Ko'ragoni. Samarkand Observatory, thought. New Uzbekistan, historical heritage. Third Renaissance. Ключевые слова:Мирзо Улугбек, Второе Возрождение, Зижи Джадиди Корагони. Самаркандская обсерватория, размышление. Новый Узбекистан, историческое наследие. Третье Возрождение. Insoniyat tarixida fan va ma’rifat taraqqiyoti bilan bog‘liq bosqichlar orasida Renessans davrlari alohida o‘rin tutadi. G‘arb tarixida XV–XVI asrlarda boshlangan Uyg‘onish davri qanday ahamiyatli bo‘lsa, Sharqda — ayniqsa Temuriylar saltanati davrida yuzaga kelgan Ikkinchi Renessans ham shunchalik tarixiy ahamiyatga ega. Bu uyg‘onish harakatining markazida esa — buyuk alloma, astronom, matematik va 91 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025 davlat arbobi Mirzo Ulug‘bek turadi. U o‘zining ilmiy va ma’naviy merosi bilan ilm- fan, madaniyat va tafakkur yuksalishiga ulkan hissa qo‘shgan. Mirzo Ulug‘bek shaxsi va tarixiy sharoit:Mirzo Ulug‘bek (to‘liq ismi — Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bek) 1394-yilda Sultoniyda tug‘ilgan, Amir Temurning nabirasi, Shohrux Mirzoning o‘g‘li edi. U bolaligidan ilmga qiziqqan, otasi tomonidan berilgan imkoniyatlar evaziga mashhur ustozlardan ta’lim olgan. Uning tarbiyasi va dunyoqarashi Temuriylar sulolasining ilm-fanga bo‘lgan munosabati bilan bog‘liq bo‘lib, bu siyosiy va madaniy sharoit Ulug‘bekning yuksalishiga zamin yaratdi. Temuriylar davrida Sharq sivilizatsiyasi yangi bosqichga ko‘tarildi. Tinchlik, madaniy almashinuv, xalqaro savdo yo‘llarining ochiqligi ilm-fan taraqqiyoti uchun mustahkam asos bo‘ldi. Aynan shu sharoitda Ulug‘bek ilmiy faoliyatga kirishd Ilmiy meros: “Ziji Jadidi Ko‘ragoniy” va rasadxona:Ulug‘bekning eng mashhur asari — "Ziji Jadidi Ko‘ragoniy" bo‘lib, bu 1018 ta yulduz koordinatalarini o‘z ichiga olgan, o‘rta asrlar astronomiyasi uchun tengsiz qo‘llanma hisoblanadi. Bu asar G‘arb olimlari tomonidan lotin tiliga tarjima qilingan, Galiley va Tyxo Brahe kabi yevropalik olimlarga ilhom manbai bo‘lgan. Ulug‘bek tomonidan Samarqandda barpo etilgan rasadxona (1424–1429) Sharq tarixidagi eng yirik astronomik markaz bo‘lib, unda dunyoning eng katta sekstanti (radiusi ~40 m) o‘rnatilgan. Bu sekstant yordamida yil uzunligi 365 kun, 6 soat, 10 daqiqa, 8 soniya deb aniqlangan (zamonaviy aniqlikdan atigi 58 soniyaga farq qiladi). Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Koshiy, Ali Qushchi kabi olimlar bilan birga ishlagan Ulug‘bek ilmiy maktab tashkil etgan. Ulug‘bek shuningdek matematika, musiqa, tarix va fiqhga oid risolalar ham yozgan. Unga tegishli madrasalar Buxoro, G‘ijduvon va Samarqandda barpo etilgan bo‘lib, bu muassasalar zamonaviy universitetlar darajasida ta’lim bergan. Ikkinchi Renessans mohiyati va Ulug‘bekning roli:Ikkinchi Renessans — bu Temuriylar davrida yuzaga kelgan ilmiy-ma’naviy uyg‘onish harakatidir. Bu davr quyidagi xususiyatlar bilan ajralib turadi: Ilm-fan va tafakkurni asosiy qadriyatga aylantirish; Diniy bilim bilan dunyoviy fanlar uyg‘unligi; Ma’rifatni davlat siyosatining markaziga qo‘yish; Ilm-fan va adabiyotda turkiy til mavqeining oshirilishi:Mirzo Ulug‘bek — ushbu harakatning amaliyotchisi va ramzidir. U nafaqat ilm bilan shug‘ullandi, balki ilm-fan uchun moddiy va siyosiy sharoit yaratdi, davlat siyosatini ilm asosida yuritdi. Alisher Navoiyning ta’kidlashicha: “Temurbek nalidin Sulton Ulug‘bek, 92 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025 Ki olam ko‘rmadi sulton aningdek.” Bu satrlar Ulug‘bekning nafaqat olim, balki dono hukmdor sifatidagi timsolini ifodalaydi. Yangi O‘zbekiston va uchinchi Renessans g‘oyalari:Bugungi O‘zbekistonda “Uchinchi Renessans” poydevorini qurishda Ulug‘bekning merosi g‘oyaviy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Prezidentimiz ta’kidlaganidek, “yosh avlodni bilimli, tafakkurli, vatanparvar qilib tarbiyalashda buyuk allomalarning merosi bebaho manba hisoblanadi.” Ulug‘bek nomi bilan Toshkent, Samarqand, Farg‘ona va boshqa shaharlarda ko‘plab ta’lim muassasalari, ko‘chalar, ilmiy markazlar atalgan. Uning nomi AQSHdagi Harvard observatoriyasida kichik sayyoraga ham berilgan. Mirzo Ulug‘bek — tarix sahnasida o‘zidan ulkan ilmiy-ma’naviy meros qoldirgan buyuk zotdir. U yaratgan ilmiy maktab, b