ILMIY TADQIQOTNING DOLZARBLIGINI ASOSLASHDA FOYDALANILADIGAN METODLAR

Аннотация

This article provides a comprehensive analysis of the principal methods employed in substantiating the relevance of scientific research. Establishing relevance is essential for articulating the theoretical and practical significance of a study, identifying existing problems, and justifying the necessity of their resolution. From the standpoint of contemporary scientific methodology, the article examines approaches such as problem-based analysis, statistical evaluation, empirical observation, and content analysis. Аннотация: В статье представлен всесторонний анализ основных методов, применяемых для обоснования актуальности научного исследования. Обоснование актуальности играет ключевую роль в раскрытии теоретической и практической значимости научной работы, выявлении существующих проблем и аргументации необходимости их решения. С позиции современной научной методологии рассматриваются такие подходы, как проблемный анализ, статистическая оценка, эмпирическое наблюдение и контент-анализ. Kalit so‘zlar: Ilmiy tadqiqot, dolzarblik, metodologiya, muammoli yondashuv, statistik tahlil, empirik metod, kontent-tahlil, komparativ metod, pedagogik tadqiqot. Keywords: Scientific research, relevance, methodology, problem-based approach, statistical analysis, empirical method, content analysis, comparative method, pedagogical research. Ключевые слова: Научное исследование, актуальность, методология, проблемный подход, статистический анализ, эмпирический метод, контент-анализ, компаративный метод, педагогическое исследование. Ilmiy tadqiqotning dolzarbligini asoslash — bu tanlangan mavzuning ilmiy va amaliy ahamiyatini ko‘rsatish, uni tanlash sabablari va uni o‘rganishga ehtiyoj 180 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference borligini dalillash jarayonidir. Dolzarblik asoslari zamonaviy ilmiy tadqiqot metodologiyasida mustahkam o‘rin tutadi va har qanday dissertatsiya yoki maqolaning muhim tarkibiy qismini tashkil etadi [1]. 1. Muammoli yondashuv Muammoli yondashuv metodida mavjud ilmiy-nazariy va amaliy muammolar tahlil qilinadi. Bu metod muammoning ijtimoiy, iqtisodiy, pedagogik yoki boshqa sohalardagi salbiy oqibatlarini ko‘rsatib beradi. Masalan: Pedagogik tadqiqotda o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari pastligi holati aniqlanadi va bu holat ta’lim sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgani asoslab beriladi. "Muammo mavjudligini asoslash — dolzarblikni asoslashning eng muhim elementidir" [2, 17-b.]. 2. Statistik tahlil Statistik tahlil usuli orqali dolzarblik raqamlar asosida isbotlanadi. Masalan, so‘rovnoma, test natijalari, davlat statistika ma’lumotlari asosida mavjud muammo miqyosi ochib beriladi. Misol: “2023-yilda respublika bo‘yicha o‘tkazilgan test natijalari asosida o‘quvchilarning 35% lari matematika fanidan minimal darajani egallay olmagan. Bu esa o‘quvchilarda mantiqiy fikrlash rivojlanmayotganini ko‘rsatadi” [3]. 3. Empirik kuzatish va tahlil Empirik metodlar — bu bevosita real holatni kuzatish, suhbat, intervyu va eksperimentlar orqali olingan natijalarga asoslanadi. Ular orqali mavzuning amaliy dolzarbligi aniqlanadi. Misol: "O‘qituvchilar bilan olib borilgan intervyu natijasida 78% respondentlar tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga doir metodik materiallar yetishmasligini ta’kidladilar" [4]. 4. Kontent-tahlil Kontent-tahlil usuli mavjud ilmiy adabiyotlarni, maqolalarni tahlil qilish orqali mavzuga doir ilmiy bo‘shliqlarni aniqlashga xizmat qiladi. U orqali tadqiqot mavzusining yangiligi va dolzarbligi asoslanadi. Masalan: So‘nggi 5 yilda chop etilgan maqolalarda ushbu muammo yuzasidan kompleks tadqiqot olib borilmagani aniqlansa, bu mavzuning dolzarbligini tasdiqlaydi [5]. 5. Komparativ (qiyosiy) metod Qiyosiy metod orqali boshqa mamlakatlar tajribasi bilan solishtirish asosida dolzarblikni asoslash mumkin. Bu metod, ayniqsa, ta’lim va ijtimoiy fanlardagi tadqiqotlarda keng qo‘llaniladi. 181 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference Misol: "AQSH va Yaponiyada tanqidiy fikrlashni rivojlantirish bo‘yicha mavjud metodlar O‘zbekiston sharoitida to‘liq tatbiq etilmagan, bu esa mavzuni o‘rganishni dolzarb qiladi" [6]. Takliflar Ilmiy tadqiqotlarda metodlar majmuaviy qo‘llanilishi — Dolzarblikni asoslashda bir nechta metodlardan birgalikda foydalanish tavsiya etiladi. Bu ilmiy asoslashning chuqurligini oshiradi. Statistik ma’lumotlardan tizimli foydalanish — Har yili e’lon qilinadigan davlat statistik ma’lumotlari, xalqaro baholash natijalari (PISA, PIRLS) tadqiqot dolzarbligini dalillashda kengroq jalb etilishi kerak. Empirik ma’lumotlarni mahalliy sharoitda yig‘ish — Dolzarblikni amaliy asoslash uchun respondentlar bilan suhbatlar, so‘rovnomalar tashkil qilish zarur. Ilmiy-adabiy manbalarni muntazam monitoring qilish — Kontent-tahlil metodini qo‘llash uchun Google Scholar, ResearchGate kabi platformalarda yangilangan maqolalar kuzatib borilishi lozim. Xalqaro tajribani tadqiqotga jalb qilish — O‘zbekiston sha