OMMAVIY AXBOROT VOSITALARIDA RITORIK KANONLARNING AHAMIYATI

Аннотация

The article analyzes the most important stages of working on a speech - the ancient rhetorical canons. These canons are the basis of the art of oratory, covering the process from the formation of an idea to its communication to the public. Especially in today's mass media environment - that is, in an era when the need to address the audience through various media has increased, the importance of these canons is increasing. The article deeply analyzes the mechanisms of transforming internal thought into external speech, creating a speech structure, and setting it up correctly in technological and ideological terms. 144 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Key words: mass media, speech, eloquence, rhetorical canon, inventio, dispositio, elocutio, memoria, actio. OAV amaliyotida munozaralarga sabab bo‘luvchi bir savol mavjud. “Istalgan kishi yaxshi notiq bo‘la oladimi? Javoblar, fikrlar, odatda, farq qiladi. Sitseron "Poetae nascuntur, notiqes fiunt" (Shoirlar tug‘iladi, notiqlar tayyorlanadi) deydi. A.F. Konining so‘zlariga ko‘ra esa “Notiqlik va omma oldida gapirish qobiliyatini farqlash kerak. Notiqlik - bu tabiiy ne'mat; nutq ifodalash qobiliyati kundalik amaliyot orqali erishiladi”. "Ko‘p otgan hali mergan emas, ko‘p gapirgan hali notiq emas" deydi Konfutsiy ham. (Kuznetsov, 2015). Qadim zamonlardan beri nutqning eng keng tarqalgan tuzilishi uch qismli bo‘lib, u quyidagi elementlarni o‘z ichiga oladi: 1. Kirish (10-15%). 2. Asosiy qism (60-65%). 3. Xulosa (20-30%). Kirish qismida odatda mavzuning dolzarbligi, uning ma'lum bir auditoriya uchun ahamiyati ta'kidlanadi, nutqning maqsadi shakllantiriladi va masalaning tarixi qisqacha tavsiflanadi. Kirishning asosiy psixologik vazifasi tinglovchilarni nutqni idrok etishga tayyorlashdir. Kengaytirilgan kompozitsiya kirishdan oldin nutqning boshlanishini, kirishni o‘z ichiga oladi. Nutqning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan notiq nutqni qanday boshlaganiga va bu tinglovchilarni qanchalik qiziqtira olganiga bog‘liq. Nutqning boshlanishi o‘ziga xos klishega aylangan maxsus iboralar - notiqlik etiket formulalari bilan ochilishi mumkin. Nutqning ilk so‘zlari sodda, tushunarli va qiziqarli bo‘lishi, diqqatni jalb qilishi kerak. Bunday jozibali kirishlar turli shaklda ifodalanadi. Bular: muammoli savol, tinglovchilarning bevosita manfaatlariga murojaat qilish, ma'ruzachining shaxsiyatiga to‘xtalish, rasmiy ma'lumot manbalariga murojaat qilish, o‘yin holati, hazil-mutoyiba, tarixiy voqelik, rivoyat, latifa. Bundan tashqari siz yorqin iqtibos, g‘ayrioddiy jumla bilan boshlashingiz mumkin, ko‘pchilik tinglovchilarga ma'lum bo‘lgan adabiy asarga havolalar, film yoki televidenie premyerasi, o‘z hayotidan hikoya, ritorik savol, qiziqarli epizod, paradoksal iqtibos texnikalari mavjud. Ma'ruzachi tinglovchilar bilan aloqa o‘rnatilganligini va uning diqqatini nutq mavzusiga qaratganligini his qilsa, u nutqining markaziy bosqichiga - asosiy qismga o‘tishi kerak. Asosiy qism ommaviy nutqning eng katta qismidir. Ma'ruzachi oldida juda muhim vazifa turibdi - nafaqat tinglovchilar e'tiborini jalb qilish, balki nutqning 145 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference oxirigacha uni saqlab qolish. Asosiy qism notiqlikning eng muhim qismidir. U asosiy materialni taqdim etadi, ilgari surilgan qoidalarni izchil tushuntiradi, ularning to‘g‘riligini isbotlaydi va tinglovchilarni kerakli xulosalarga olib keladi. Asosiy qismning elementlari taqdimot va argumentatsiyadir. Nutqning asosiy qismi nutqning asosiy g‘oyasini bildiradi. U asosiy qismning boshida yoki nutq oxirida berilishi mumkin. Ma'ruzachi nutq davomida tinglovchilarning diqqatini doimiy ravishda ushlab turishi kerak. Bir qismdan ikkinchisiga o‘tishda diqqatli bo‘lishi kerak. Tashqi tomondan, ular bir-biriga zid va hatto kutilmagan ko‘rinishi mumkin, ammo nutqning barcha qismlari konsepsiyaning birligini va materialni taqdim etish mantiqini saqlashi kerak. Bir qator usullar mavjud bo‘lib, ulardan alohida foydalanish yoki ularni birlashtirib, notiq o‘z nutqining asosiy qismini muvaffaqiyatli qurishi mumkin. Bular xronologik (yoki tarixiy) usul, konsentrik usul, bosqichma-bosqich qurish usuli, o‘xshatish usuli, mavzuning deduktiv va induktiv usullari. Tizimli materialni taqdim etishda, mavzu ketma-ket ishlab chiqilganda (masalan, universitet ma'ruzalari) ko‘pincha bosqichma-bosqich usuli qo‘llaniladi. Voqealar dinamikasini, texnologik jarayonlarning ketma-ketligini ko‘rsatish zarur bo‘lgan nutqlarda xronologik (tarixiy) usul mos keladi. Konsentrik usulda ma'ruzachi muntazam ravishda boshlang‘ich nuqtaga qaytadi va har safar uni yangi burchakdan ko‘radi. Murakkab materialni aniq, tushunarli bo‘lishida parallel joylashtirilgan o‘xshatish (qiyoslash - parallel, turli hodisalar, jarayonlar, g‘oyalarni o‘xshatish) usuliga murojaat qilish maqsadga muvofiqdir. Deduktiv va induktiv usullar bilvosita ma'ruzani qurishi bilan bog‘liq. Notiq o‘z nutqida qaysi usuldan foydala