XALQ OG‘ZAKI IJODI (MAQOL, MAQOL, TOPISHMOQ) LEKSIK-SEMANTIK VOSITA SIFATIDA

Аннотация

Men madaniyatni etkazishhaqidagi tushunchalar. Ushbu maqolada tilda leksik-semantik vositalarning rivojlanishida xalq og‘zaki ijodining o‘rni yoritilgan. Maqollar, matallar, topishmoqlar xalq og‘zaki ijodining ajralmas unsurlari sifatida boy ma’no qatlamlariga ega bo‘lib, ularda madaniy donishmandlik, hazil-mutoyiba, inson tabiatiga oid teran tushunchalar yetkaziladi. Maqolada ushbu elementlarni tahlil qilish orqali folklorning til va muloqotni shakllantirishda kuchli leksik-semantik vosita sifatida xizmat qilishini yoritish maqsad qilingan. Tayanch so‘zlar: xalq og‘zaki ijodi, maqol, maqol, topishmoq, leksik-semantik qurilma, madaniyat, til, semantika, ko‘chma ma’no. Xalq og‘zaki ijodi azaldan insoniyat madaniyatining muhim qismi bo‘lib, an’analar, e’tiqodlar va qadriyatlarni saqlash vositasi bo‘lib xizmat qilgan. Maqollar, matallar va topishmoqlar xalq og‘zaki ijodining asosiy tarkibiy qismi sifatida ixcham bilimlarni o‘z ichiga oladi va ko‘pincha hikmat va yo‘l-yo‘riq quroli vazifasini bajaradi. Bu elementlar tilda hal qiluvchi rol o‘ynaydi, nafaqat leksikani boyitadi, balki ular yaratilgan ijtimoiy va madaniy kontekstni aks ettiruvchi ko‘p ma’no qatlamlarini o‘zida mujassam etgan semantik vositalar vazifasini ham bajaradi. Xalq og‘zaki ijodining leksik-semantik tarkibini tahlil qilib, bu an’anaviy iboralar murakkab g‘oya va hissiyotlarni qanday ifodalashini chuqurroq anglash mumkin. Xalq ogzaki ijodi, yoki xalqning tilga ijodiy ijodi, o'zbek tili mavzusidagi o'zbek leksikologiyasida qiziq mavzu davom etmoqda. Bu mavzuga o'zini bilish uchun leksik-semantik bilishga ko'ra yana ilm-fan dunyosini tushunish mumkin emas. Xalq ogzaki ijod maqol, matal va topishmoqning asosiy qatori bo'lib, shu mavzuga bag'ishlanayotgan o'zbek tilidagi so'l keladigan so'zlarning yuqori sifatini o'z ichiga oladi. Xalq ogzaki ijodni yozishda, leksik-semantik shu so'zlarning semantik tahlilini olib chiqishni beradi. Bu tahlil orqali xalqning o'z so'z qo'llanmasini, matal va ma'noni ko'rsatgan so'zlarni tahlillar o'zbek tilining munosabati bilan metodlaridan birini tanlashadi. Matalning tahqiq qilish so'zning ma'noni o'ziga xos tunqidagini tushuntiradi va o'zbek tilining tilidan o'ziga xosliga ega bo'lishi mumkin. Hikmatlar ixcham, turg‘un iboralar bo‘lib, ularda umumiy haqiqat, nasihat yoki hayotiy saboqlar ifodalanadi. Ular ko'pincha metafora yoki ramziy bo'lib, murakkab fikrlarni soddalashtirilgan tarzda ifodalash uchun tasvir va majoziy tilga tayanadi. Maqollardan foydalanish ma'ruzachilarga umumiy madaniy bilimlarni qisqa va ta'sirli tarzda etkazishga imkon berib, muloqotni boyitadi. Majoziy va ramziy ma'no: Maqollar ko'pincha majoziy taqqoslashlarga tayanadi, bunda to'g'ridan-to'g'ri ma'no ko'chma ma'noga soya soladi. Masalan, o‘zbek maqolini “Yuraqda so‘z bor, tilda tasvir”. (So‘zma-so‘z: “Dilda so‘z bor, tilda tasvir bor”) inson tabiati haqidagi chuqur haqiqatni ifodalab, ichki fikr va tuyg‘ularning muhimligini ta’kidlaydi. Madaniy va kontekstual tushunish: Maqollar madaniy kontekstga chuqur singib ketgan va ularning ma'nosi ko'pincha jamiyatning o'ziga xos an'analari va qadriyatlari bilan bog'liq. Ular ijtimoiy me'yorlar, tabular va jamoaviy tajribalarni aks ettiruvchi donolik ombori sifatida ishlaydi. 87 Maqollar norasmiy iboralar bo'lib, ular ko'pincha axloqiy yoki hazil tus oladi. Maqollardan farqli o'laroq, maqollar har doim ham umumiy haqiqatni ifodalamasligi mumkin, lekin ko'pincha muayyan vaziyatlar yoki inson xatti-harakatlariga izoh beradi. Ular kechinmalar, hazil va tanqidlarni ixcham shaklga keltirish orqali leksik-semantik vositalar vazifasini bajaradi, ular oson tushuniladi va muloqot qilinadi. Tanqid yoki donolikni ifodalash: Maqollar ko'pincha inson xatti-harakati haqida tushuncha beradi yoki hayotdagi bema'niliklarni sharhlaydi. Jumladan, “Agar biron narsa amalga oshmasa, undan olib tashlash baribir o'zining tushishini kutma” degan gap. ("Agar biror narsa amalga oshmasa, u o'z-o'zidan sodir bo'lishini kutmang.") g'ayrioddiy umidlarni o'ynoqi tanqid qilish bilan harakat va qat'iyatni tushunishni aks ettiradi. Hazil va istehzo: Maqollar ko'pincha suhbatga hazil yoki kinoya kiritish uchun ishlatiladi va shu bilan hayotdagi bema'nilik yoki qarama-qarshiliklarni ta'kidlash uchun vosita bo'lib xizmat qiladi. Maqollarning leksik-semantik vosita sifatidagi bu funktsiyasi so'zlovchilarga boshqalar bilan hissiy darajada bog'lanishga yordam beradi. Topishmoqlar xalq og‘zaki ijodining yana bir ko‘rinishi bo‘lib, u noaniqlik, hazil va aqliy qiyinchilikni uyg‘unlashtirib leksik-semantik vosita vazifasini bajaradi. Ular tinglovchidan yashirin ma'noni dekodlashni talab qiladi va bunda ular ham lingvistik, ham kognitiv jarayonlarni jalb qiladilar. Topishmoqlar ko'pincha so'zlar, so'zlar va qo'shaloq ma'nolarda o'ynaydi va sir va o'yin-kulgi tuyg'usini yaratadi. So'z o'yini va noaniqlik: topishmoqlar ko'pincha ikki xil ma'no va so'z o'yinlariga tayanadi, bu erda bir so'z bir nechta turli tushunchalarni anglatishi mumkin. Mas