УШЛАБ ТУРИШ ПРЦЕССУАЛ МАЖБУРЛОВ ЧОРАСИНИ ҚЎЛЛАШДА ШАХСЛАРНИНГ ҲУҚУҚ ВА ЭРКИНЛИКЛАРИНИ ТАЪМИНЛАШ

Аннотация

Ушбу мақолада ушлаб туриш прцессуал мажбурлов чорасини қўллашда шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини, уларни таъминлаш, Ушлаб туриш прцессуал мажбурлов чорасини қўллашда шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликларинининг халқаро ва миллий қонунчиликдаги асослари келтирилган. Калит сўзлар Гумон қилинувчи, гумон қилинувчининг хуқуқ ва мажбуриятлари, ҳимоячи билан таьминлаш, “Инсон ҳуқуқлари умумжахон деклорацияси”, “Миранда қоидаси”, “айбсизлик презумпцияси”. Гумон қилинувчи ўзига тегишли хуқуқ ва мажбуриятлари билан жиноят процессининг бошқа иштирокчиларидан фарқ қилиди. Гумон қилинувчи жиноят процессининг мустақил субьекти сифатида ўзига тегишли муайян хуқууқ ва мажбуриятларига эгадир. Гумон қилинувчи шахс ўзининг хуқуқларини хамда мажбуриятларини жиноят процессуал қонун хужжатларида белгиланган доирада хамда тартибда амага оширади. Гумон қилинувчининг хуқуқ ва мажбуриятлари жиноят процессининг бошқа иштирокчиларидан кескин фарқ қилсада, аммо унинг хуқуқий мақоми бевосита айбланувчининг хуқуқий мақомига анча яқин эканлигини кўришимиз мумкин1. Бу хақда гумон килинувчининг хуқуқ ва мажбуриятларини кўриб чикиш давомида тўхталиб ўтиш менимча мақсадга мувофик бўлади. Гумон қилинувчининг хуқуқ ва мажбуриятлари Ўзбекистон Республикаси Жиноят процессуал кодексининг 48-моддасида мустахкамланган бўлиб, унга кўра гумон қилинувчи қуйидаги хуқуқ ва мажбуриятларга эга: -ушлаб турилганлиги ва турган жойи тўғрисида адвокатига ёки яқцин қаридошига телефон орқали қўнғироқ қцилиш ёхуд хабар бериш; -гумон қилинувчи ўзининг нимада гумон қилинаётганлигини билиши, ушланганидан кейин 24 соатдан кечиктирмай сўроқ қилинишини талаб қилиши; -ўзига нисбатан қўйилгн гумон хусусида ва ишнингш хар қандай холатлари бўйича кўрсатувлар бериш ёхуд кўрсатувлар беришдан бош тортиш ва кўрсатувлардан жиноят ишига доир далиллар сифатида унинг ўзига қарши фойдаланиши мумкинлиги хақида хабардор бўлиш; -ўз она тилида ва бошқа холларда таржимон хизматидан фойдалиниш; -У гумон қилинувчи деб эьтироф этилганлиги тўғрисидаги қарор унга маьлум 1 Аширбоев А. Т. Ў. Суриштирув ва дастлабки терговни тўхтатишнинг генезиси, унинг ўзига хос хусусиятлари //Eurasian Journal of Academic Research. – 2024. – Т. 4. – №. 5-2. – С. 116-128. 169 қилинган пайтдан ёки у ушланган пакйтдан химоячи олиш ва сўроқ тугаганидан сўнг у билан холи учрашиш; -Ҳуқуқларини химоя қилишни шахсан ўзи амалга ошириш; -Илтимоснома бериш ва уни рад этиш, далиллар тақдим этиш; -Суриштирувчи ва терговчи рухсати билан тергов ҳаракатларида иштирок этиш, каби ҳуқуқларга эга; -Суриштирувчининг, терговчининг, прокурорнинг ҳамда суднинг ҳаракатлари ва қарорлари устидан шикоятлар бериш ҳуқуқига эга.2 Гумон қилинувчи жиноят процессуал кодексининг 48-моддасида келтирилган хуқуқларидан ташқари у ёки бу тергов ҳаракатларини бажариш чоғида хамда ушлаб туриш ёки эхтиёт чораси сифатида қамоқда сақлаш билан боғлиқ бошқа қонунда кўрсатилмаган ҳқуқлардан ҳам фойдаланиши мумкин. Бундан ташқари ушлаб туриш жойига келтирилган, ушлаб олинган шахс мазкур жойда ўрнатилдган тартиб интизомни сақлаш хамда унга риоя қилишга мажбур хамда ушлаб туриш жойларида уларнинг ихтиёрида бўлган фойдаланиш жиҳозлари ва нарсаларни йўқотмаслик ёки уларга шикаст етказмаслиги зарур. Чунки ушлаб турилган шахс, унинг ихтиёрида бўлган фойдаланиш жиҳозлари ва нарсалар бўйича тўлиқ жавобгар бўлади. Бундан ташқари гумон қилинувчи шикоятлар, аризалар, илтимосномалар, раддиялар бериш, далиллар тақдим этиш борсида ўз ҳуқуқларини айибланувчи билан бир ҳажмда амалга оширади. Башарти, гумон қилинувчи вояга етмаган ёки ҳомийлик остидаги шахс бўлса, унинг қонуний вакилини ишда иштирок этишга жалб қилиш лозим3. Шахсни ушлаб туриш пайтида терговчи Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг 9- декабрь 1988-йилда 47/173-сонли резолюцияси билан тасдиқланган “ушлаб туриш ва қамоққа олишнинг хар қандай шаклидан қатьий назар, ушлаб турилган ва қамоқа олинган барча шахсларни мухофаза этиш принцпларининг тўплами” асосида ўзининг процессуал харакатларини амалга ошириши керак бўлади, яъни ушлаб турилган шахс 24 соат ичида гумон қилинувчи тариқасида жалб қилиниб сўроқ қилинирши шарт. Ҳамда химоячи билан таъминланиши лозим4. Ҳимоячи билан таьминлаш Ўзбекистон Республикаси ИИВнинг Тергов Бош Бошқамаси ва Ўзбекистон Республикаси Адвокатлар Ассоциациясининг 2003-йил 21- августдаги Қўшма баённомаси билан тасдиқланган Низомга қараб амалга оширилади. Бу низомнинг номи “Тергов олди текширув ва дастлабки тергов жараёнтда ушланганлар, гумон қилинувчи ва айибланувчиларнинг ҳимоя ҳуқуқларини таьминлаш тартиби тўғрисидаги Низом” деб номланади5. 2 Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодекси // lex.uz 3 Хушвактова Н.А. Ишни судга қадар юритишда жамоатчилик иштирокининг ретроспектив таҳлили // Society and innovations // Special Issue – 06 (2022) / ISSN 2181-1415 – Б. 300-308. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3- iss6/S-pp301-308 (12.00.00). 4 Суюнов Ш. Понятие преступления по незаконному изготовлению, приобретению, хранению наркотических средств, их аналогов или психотропных веществ бе