SURXONDARYO VOHASI SHOLI AGROSENOZLARIDA UCHROVCHI NEMATODALARNING EKOLOGIK TAHLILI

Аннотация

This article presents an ecological analysis of phytoparasitic nematodes found in the root system and rhizosphere soil of rice plants under the conditions of Surkhandarya region, Uzbekistan. As a result of the research, 57 species of phytoparasitic nematodes were identified in the rice root system and surrounding soil. These nematodes belong to 2 subclasses, 9 orders, 10 suborders, 13 superfamilies, 23 families, 26 subfamilies, and 33 genera. Among them, 2 species were classified as eusaprobionts, 19 as deusaprobionts, 26 as pararhizobionts, 6 as non-pathogenic, and 4 as specific pathogenic species. Keywords: phytoparasitic nematodes, rice, parasites, systematics, fauna, root, rhizosphere soil, Aphelenchoides besseyi, specific parasite. Kirish: Qishloq xo'jaligi ekinlari orasida sholi o'simligi salmoqli ahamiyat kasb etadi. Sholi doni ozuqabop to'yimli mahsulot hisoblanib, tarkibida bir qancha vitaminlarni saqlaydi. Undan nafaqat oziq-ovqat sanoati, balki yengil sanoat, tibbiyot, parfumeriya sohasida, yem-xashak sifatida ham foydalaniladi. Ammo keyingi yillarda sholi ekinlaridagi turli zararkunandalarning davlatlar iqtisodiyotiga sezilarli 52 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025 ta'sir ko'rsatayotganligi yaqqol namoyon bo'lmoqda.Hozirda sholi hosildorligi kamayib ketishining 10% i fitoparazit nematodalar ta'siriga to'g'ri keladi. [1] Tadqiqot materiali va metodlari. Sholi o’simligi namunalari Muzrabot tumani Dehqonobod MFY "Qosimov Isoxon" fermer xo'jaligi; Fidokor mahallasi "Tursahatov Abdulla" fermer xo'jaligi; Jarqo'rg'on tumani Hamid MFY, Tegirmon MFY Tojiyev Bobomurod yer maydoni; Qumqo’rg’on tumani Gultepa mahallasi Pardayev Bahriddin yer maydoni; Sho'rchi tumani Zarbdor mahallasi Ibragimov Kenja yer maydonidan jami 250 ta tuproq va 250 ta o’simlik ildizidan yig’ildi. Fitogelmintologik tadqiqotlar 2023-2025-yillar davomida marshrut va konvert metodlaridan foydalangan holda sholi o’simligi ildiz va ildiz atrofi tuproqlaridan namunalar yig’ildi. Yig’ilgan namunalar Termiz davlat universiteti Zoologiya kafedrasi qoshidagi fitogelmintologiya laboratoriyasida tahlil qilindi. O’simlik ildizi va ildiz atrofidagi tuproqdan fitonematodalarni ajaratib olish uchun Bermanning voronkali metodidan; doimiy preparat tayyorlash uchun Saynxorst metodidan [1]; fitonematodalarning turlarini, jinsini aniqlashda N-300M Trinokulyar mikroskopidan, shuningdek, nematodalar aniqlagichlari va atlaslardan foydalanildi. Preparatlardagi nematodalarning o’lchamini o’lchashda ko’pchilik tadqiqotchilar tomonidan qabul qilingan, Mikoletskiy tomonidan qayta ishlangan De Man [2] formulasidan foydalanildi. Ekologik tahlil qilishda esa Paramonov sistematikasidan foydalandik. Tadqiqot tahlili va natijalari. Surxondaryo viloyati sholi agrosenozlarida 2 ta kenja sinf, 9 ta turkum, 10 ta kenja turkum, 13 ta katta oila, 23 ta oila, 26 ta kenja oila, 33 ta avlodga mansub bo'lgan 57 tur fitonematodalar aniqlandi. Aniqlangan fitonematodalar quyidagicha ekologik klassifikatsiyalandi: 1. Microlaimus globiceps de Man, 1880. Ushbu turga mansub 2 nusxa fitonematoda sholi ildiz atrofidagi tuproqda uchradi. Pararizobiont. 2. Achromadora tenax ( de Man, 1876) Micoletzky, 1925. Ushbu turga tegishli 9 ta individ sholi ildiz atrofidagi tuproqda qayd qilindi. Pararizobiont. 3. Achromadora terricola ( de Man, 1880 ) Micoletzky, 1925. Ushbu turga tegishli 11 ta individ sholi ildiz atrofidagi tuproqda qayd qilindi. Pararizobiont. 4. Macrolaimus taurus Thorne, 1937. Jami 28 ta tur ( ildiz atrofida 11 ta, ildiz sistemasida 17 ta) uchradi. Deusaprobiont. 5.Mesorhabditis monhystera (Butschlii, 1873) Dougherty, 1955. Ushbu tur ildiz atrofida 3 ta, ildiz sistemasida 11 ta uchradi. Eusaprobiont. 6.Rhabditis filiformis Bütschli, 1873 (Osche, 1952).Ushbu tur ildiz atrofida 2 ta, ildiz sistemasida 9 ta (jami 11 ta) qayd qilindi. Eusaprobiont. 53 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025 7. Panagrolaimus hygrophilus Bassen, 1940. Ushbu tur ildiz atrofida 13 ta, ildiz sistemasida 20 ta uchradi. Deusaprobiont. 8.Panagrolaimus longicaudatus Sumenkova, 1965. Jami 54 nusxa ( ildiz atrofida 23, ildizda 31 ) qayd qilindi. Deusaprobiont. 9.Panagrolaimus rigidus (Schneider, 1866) Thorne, 1937. Ildiz atrofida 24, ildiz sistemasida 41 individ.Deusaprobiont. 10.Panagrolaimus spondyli Körner, 1954. Umumiy hisobda 4 ta individ (ildiz atrofida 1 ta, ildiz sistemasida 3 ta) uchradi. Deusaprobiont. 11. Panagrolaimus subelongatus (Cobb, 1914) Thorne, 1937. Jami 51 ta individ qayd qilingan ( 23 ta ildiz rizosferasida, 28 ta ildizda) Deusaprobiont. 12.Heterocephalobus elongatus (de Mann, 1880) Andrassy, 1967. Ildiz atrofida 33 ta, ildizda 106 ta individ uchradi. Deusaprobiont. 13. Heterocephalobus longicaudatus (Bütschli, 1873) Andrassy, 1967. Jami 46 ta individ bo'lib, 11 ta ildiz atrofida, 35 ta ildiz sistemasida topildi.Deusaprobiont. 14.Eucephalobus striatus (Bastian, 186