MILLIY KOLORITGA OID SO‘ZLARNING SINXRON TARJIMA JARAYONIDA QAYTA IFODALASH MUAMMOLARI

Аннотация

Simultaneous translation is a complex process located at the intersection of linguistics and cultural studies. Its main task is to correctly express not only the content of the text, but also its semantic, pragmatic and cultural features. Translators experience especially great difficulties when simultaneously translating words with a national flavor. Because these words are closely related to national mentality, traditions, historical or religious values, and their direct translation into another language often leads to loss of meaning or ambiguity. This article will analyze the main problems in the process of simultaneous translation of words of national color and methods of their solution. Keywords: simultaneous translation, national flavor, cultural differences, explicative translation, transliteration. Аннотация: Синхронный перевод - сложный процесс, находящийся на стыке лингвистики и культурологии. Его основная задача - правильно передать не только содержание текста, но и его семантические, прагматические и культурные особенности. Особенно большие трудности переводчики 48 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025 испытывают при синхронном переводе слов с национальным колоритом. Потому что эти слова тесно связаны с национальным менталитетом, традициями, историческими или религиозными ценностями, и их прямой перевод на другой язык часто приводит к потере смысла или двусмысленности. В данной статье будут проанализированы основные проблемы в процессе синхронного перевода слов с национальным колоритом и методы их решения. Ключевые слова: синхронный перевод, национальный колорит, культурные различия, экспликативный перевод, транслитерация. 1. Milliy koloritga oid so‘zlarning xususiyatlari Milliy koloritga oid so‘zlar turli tillarda har xil shakllanishi va qo‘llanilishi mumkin. Bular odatda: - Madaniy va milliy urf-odatlarga oid so‘zlar (sumalak, do‘ppi, atlas); - An’anaviy taom va ichimliklar nomlari (osh, norin, shurva); - Folklor va mifologik tushunchalar (Alpomish, dev, pari); - Ijodiy va san’atga oid tushunchalar (maqom, baxshichilik); - Diniy va marosimlarga bog‘liq atamalar (iftor, sadaqa, hatmi Qur’on). Ushbu so‘zlarni sinxron tarjima qilishda ularning kontekstdagi ma’nosi, funktsional vazifasi va tinglovchilarning madaniy xabardorligi hisobga olinishi lozim. 2. Sinxron tarjimada milliy koloritga oid so‘zlarni ifodalashdagi asosiy muammolar 2.1. Leksematik ekvivalentning yo‘qligi Ko‘p milliy koloritga ega so‘zlar boshqa tillarda to‘liq ekvivalentga ega emas. Masalan: Do‘ppi → (English: traditional Uzbek cap), lekin bu ifoda asl madaniy mazmunni to‘liq aks ettirmaydi. Baxshi → (English: folk epic singer), bu tarjima baxshichilik san’atining barcha jihatlarini tushuntira olmaydi. 2.2. Kontekstga bog‘liq ko‘p ma’nolilik (polysemiya) Navro‘z – ba’zi tillarda faqat Yangi yil bayrami deb tarjima qilinadi, lekin bu tushuncha bayramning falsafiy, madaniy va tarixiy mazmunini to‘liq ifodalamaydi. Choy – ingliz tilida tea deb berilishi mumkin, lekin O‘zbekistonda choy faqat ichimlik emas, balki mehmondo‘stlik ramzi ekanini ham anglatadi. 2.3. Idiomatik va metaforik ifodalarning tarjima qiyinchiliklari 49 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025 Oq yo‘l! → Ingliz tiliga to‘g‘ridan-to‘g‘ri White road! deb tarjima qilib bo‘lmaydi. Uni Good luck! yoki Safe journey! shaklida ifodalash mumkin. Suv kelsa – zo‘r kelar → When water comes, it comes abundantly, lekin bu ifoda ingliz tilida tabiiy eshitilmaydi. 2.4. Tarjima paytida tinglovchilarning madaniy tushunchalari Sinxron tarjima davomida tinglovchilar milliy so‘zlarning ma’nosini tushunmasligi mumkin. Masalan, amerikalik yoki britaniyalik tinglovchi sumalak yoki hatmi Qur’on tushunchalarini bilmasligi mumkin. 3. Milliy koloritga oid so‘zlarni sinxron tarjima qilish strategiyalari 3.1. Ekspolikativ (izohli) tarjima Bu usulda tushunarsiz yoki ekvivalentga ega bo‘lmagan so‘zlarning ma’nosi qo‘shimcha tushuntirish orqali beriladi. Masalan: Navro‘z → The Persian New Year celebration, widely observed in Central Asia Plov → A traditional Uzbek rice dish made with meat, carrots, and spices 3.2. Transliteratsiya va transkripsiya Ba’zan so‘zlar asl talaffuziga yaqin shaklda tarjima qilinadi: Baxshi → Bakhshi Lag‘mon → Lagman Do‘ppi → Doppi Bu usul orqali tinglovchilarga yangi tushuncha bilan tanishish imkoniyati yaratiladi. 3.3. Funksional ekvivalent yaratish Ba’zan tarjimonlar asl tushunchani ma’nodosh yoki yaqin funksiyaga ega so‘z bilan almashtiradi: Sumalak → A festive wheat-based dish prepared in Central Asia for the arrival of spring 3.4. Madaniy moslashtirish (adaptatsiya) Ba’zi hollarda, milliy koloritga ega so‘zlar umuman boshqa madaniyatga mos variant bilan almashtirilishi mumkin: Osh yeyish → Ingliz tilida having a feast deb aytilishi mumkin. 3.5. Kode-almashuv (code-switching) Agar tarjima paytida vaqt cheklangan bo‘lsa, ba’zi so‘zlar asl tilda saql