СЎРОҚ ҚИЛИШ ТЕРГОВ ҲАРАКАТИНИ ЎТКАЗИШНИНГ ТОВЛАМАЧИЛИК ЖИНОЯТИНИ ТЕРГОВ ҚИЛИШДАГИ АҲАМИЯТИ ВА УНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ

Аннотация

This article discusses the basic rules and procedure for interrogation, the procedure for registering this investigative action, its significance in the investigation of criminal cases, as well as the specifics of this investigative action in the investigation of the crime of extortion and its special significance. in the rapid and complete disclosure of these crimes. Important aspects of the need to focus interrogation when investigating crimes related to extortion are highlighted. Key words Interrogation, extortion, quick and complete investigation of crimes, grounds for interrogation, procedure for interrogation, conditions of interrogation, psychological aspects of interrogation, forensic process, preliminary investigation, inadmissibility of evidence, lack of evidence. Мамлакатимизда амалга оширилаётган ислоҳотларнинг асосий қисмини бугунги кунда суд-ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш ташкил этмоқда. Бу жараёнда айни ислоҳотларнинг давоми ўлароқ мамлакатимиз рахбари Ш.М.Мирзиёевнинг давлат рахбари сифатида иш бошлаши биланоқ қабул қилган “Ички ишлар органлари фаолияти тўғрисида”ги қонуни, “Судлар тўғрисида”ги қонунларнинг қабул қилиниши, дастлаб “Ҳаракатлар стратегия”да, кейинчалик Янги Ўзбекистоннинг “Тараққиёт стратегияси”да суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш борасидаги йўналишларнинг кўрсатилиши ушбу соҳа бугунги куннинг энг долзарб мавзуларидан бири эканига шубҳа қолдирмай келмоқда. Жиноятларни тезкор ва тўла ошкор қилиш, айбдорларни 84 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo жавобгарликка тортиш учун ҳуқуқни ҳимоя қилиш органлари ходимларидан қонунда белгиланган тартибда ушбу шахсларнинг айбдорлигини исботлаш талаб қилинади1. Дастлабки тергов ва суд терговидаги исботлаш жараёни ниҳоятда мураккаб иш бўлиб, у нафақат амалий кўникмаларни, балки назарий билимларни ҳам талаб қилади ва маълумки, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 10 августдаги “Судтергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармонининг қабул қилиниши шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларига сўзсиз риоя этилишини таъминлаш, процессуал ҳаракатларнинг сифатини ошириш, жиноят процессида далилларни тўплаш ва мустаҳкамлаш, уларга баҳо бериш тизимини илғор хорижий тажрибада кенг қўлланиладиган исботлаш стандартларини инобатга олган ҳолда янги механизмларни жорий этиш учун муҳим қадам бўлди. Айни мақола замирида ҳам мамлакатимизда олиб борилаётган ислоҳотлар йўналишида кетаётган жиноят ҳуқуқий масалаларнинг баъзи долзарб соҳаларига тўхталиб ўтиш жоиз ҳисобланди. Айни пайтда тўхталиб ўтиш жоиз ҳисобланган масала-бугунги кунда содир этилаётган товламачилик жиноятлари ҳамда уларнинг ушбу жиноятларни содир этган шахслар билан тергов ҳаракатларини ўтказиш жараёнида сўроқ қилиш тергов ҳаракатини ўтказишнинг ушбу жиноятларни тез ва тўла очишга таъсир этишида аҳамиятга молик бўлган ҳолатлар ва ислоҳотлар давомида эътибор қаратиш лозим бўлган баъзи жиҳатлар мавжуд. Яъни, шахсни товламачилик жиноят ишида гумон қилинувчи ёки айбланувчи сифатида жалб қилиш учун асослар мавжуд бўлган ҳолларда, уни гувоҳ тариқасида сўроқ қилиш, шунингдек, унга гумон қилинувчи ёки айбланувчининг процессуал ҳуқуқлари тушунтирилгунига қадар ундан бирон- бир ёзма ёки оғзаки кўрсатувлар олиш; ушланган гумон қилинувчи ёки айбланувчининг яқин қариндошларини процесс иштирокчиси сифатида жалб қилиш учун асослар мавжуд бўлмаган ҳолларда уларни ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга чақириш ва сўроқ қилиш; суриштирув ва дастлабки тергов органлари ходимлари томонидан мазмунан кўриб чиқиш учун судга юборилган жиноят иши доирасида судланувчи, жабрланувчи, гувоҳ, фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгар ва бошқа процесс иштирокчиларини ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга чақириш ёки сўроқ қилиш таъқиқланиши борасида бир қатор вазифалар амалдаги қонун хужжатларида мавжуд. Ушбу жараёндан келиб чиқиб айтиш мумкинки, жиноят ишларини тергов қилишда айниқса, товламачилик жинояти билан боғлиқ ишларни тергов қилишда сўроқ қилиш тергов ҳаракати энг муҳим ва кенг тарқалган тергов ҳаракати бўлиб ҳисобланади2. Товламачилик жинояти содир этилгандан кейин сўроқ қилиш натижасида ишни юритиш учун масъул бўлган мансабдор шахслар иш учун аҳамиятли бўлган маълумотларни қўлга киритади. Ушбу тергов ҳаракатини ўтказишда нафақат ҳуқуқшуносликда маълум бўлган усуллардан фойдаланиш, балки суриштирувчи ва терговчидан яхши психолог бўлишни ҳам талаб этади. Сўроқ қилиш тергов ҳаракати 1 Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификация қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109. 2 Б.Б.Муродов. Жиноят-процессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факультети 2009. Б. 66-69. 85 YOSH OLIMLA