O‘QUVCHILARNING LUG‘AT BOYLIGINI OSHIRISH UCHUN METODIK TAVSIYALAR

Аннотация

Данная статья охватывает методические подходы, направленные на расширение словарного запаса учащихся. В ней предлагаются эффективные способы обогащения лексика, такие как использование интерактивных игр и визуальных материалов. Рекомендации оказывают методическую поддержку учительям в процессе обучения новым словам и их применении в речевой деятельности. Этот материал служит важной теоретической и практической основой для повышения эффективности изучения языка. Ключевое слово: словарный запас, методика, интерактивные игры, наглядные материалы, речь, язык. Qo‘ziyev Umidjon Yandashaliyevichning tadqiqotida o‘zlashma so‘zlarning o‘zbek tilidagi izohli lug’atlarga kiritilishi faqatgina mexanik jarayon emasligi, balki bu jarayon semantikk akkumulatsiya hodisasi bilan bog’liqligi ta’kidlanadi. Ya’ni, o‘zlashmaso‘zlar tilga kirib kelgach, ularning semantic mazmuni boyib, turli kontekslarda qollanilishi orqali tilning leksik qatlamida mustahkam o‘rin egallaydi. Maqolada akkumulatsiya hodisasi quyidagi asosiy tushunchalar orqali izohlanadi: - Donor til: so‘zning leksik kelib chiqqan tili. - Akkumulyativ birlik: tilga o‘zlashgan va semantik jihatdan boyigan so‘z. - Variant va valentlilik: So‘zning turli kontekslarda turlicha ma’no va vazifalarda qo‘llanishi. Shuningdek, maqolada fitonimlar(o‘simlik nomlari), metaforalar, onomastik birlilar(shaxs, joy nomlar)va muqobillik masalalari ham tahlil qilinadi, bu esa o‘zlashma 126 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo so‘zlarning tilimizda qanday semantik va leksikografik o‘zgarishlarga uchrashi haqida chuqurroq tasavvur beradi. Normamatovning tadqiqotlarida XIX asr oxiri va XX asr boshlarida faoliyat yuritgan jaded ma’rifatparvarlarining o‘zbek lug’atchiligi rivojiga qo‘shgan hissasi chuqur tahlil qilingan. Ular tomonidan yaratilgan lug’atlar, tilshunoslikka oid tarjimalar va asarlar o‘zbek tilining leksik boyligini oshirishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Masalan, Is’hoqxon Ibratning “Lug’oti sitta alsina” (“Olti tilli lug’at”) asari Sharq va G’arb lug’atchilik an’analari sintezini aks ettiradi. Normamatovning izlanishlarida jadidlar tomonidan yaratilgan lug’atlar nafaqat til boyligini ashirish, balki ma’rifiy va madaniy taraqqiyotga xizmat qilganligi ta’kidlanadi. Ularning lug’atchilik faoliyati orqali o‘zbek tilining zamonaviy fan va texnika sohalarida qo‘llanish imkoniyatini kengaytirgan. Butayevning tadqiqotlarida leksik kompetensiya tushunchasi chuqur tahlil qilinib, u quyidagi asosiy komponentlarga ajratiladi.: - Leksik bilimlar: So‘zlarning ma’nosi, sinonimlar, antonimlar va boshqa leksik munosabatlar haqida bilim. - Leksik ko‘nikmalar: So‘zlarni to‘g’ri va samarali qo‘llash, ularni turli kontekslarda ishlata olish qobiliyati. - Leksik strategiyalar: Yngi so‘zlarni o‘rganish, ularni eslab qolish va kerakli vaziyatlarda qo‘llash uchun zarur bo‘lgan strategiyalar. Tadqiqotda lingvistik lug’atlar, xususan, ikki tilli va izohli lug’atlardan foydalanish orqali o‘quvchilarning leksik kompetensiyasini rivojlantirish metodikasi ishlab chiqilgan. Bu metodika quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: 1. Lug’at bilan tanishish: O‘quvchilarga lug’atning tuzilishi belgilar tizimi va foydalanish qoidalari o‘rgatiladi. 2. Lug’at asosida mashqlar bajarish: So‘zlarni toppish ularning ma’nosini aniqlash, sinonim va antonimlarni aniqlash kabi mashqlar orqali lug’at bilan ishash ko‘nikmalari shakllantiriladi. 3. Yangi so‘zlarni kontekstda qo‘llash: O‘rganilgan so‘zlarni gap va matnlarda to‘g’ri ishlatish orqali leksik ko‘nikmalar mustahkamlanadi. 4. Mustaqil lug’at bilan ishlash: o‘quvchilar mustaqil ravishda lug’atdan foydalanib, yangi so‘zlarni o‘rganish va ularni amaliyotda qo‘llashga o‘rgatiladi Butayev Shavkatning tadqiqotlarida akademik litsey o‘quvchilarining leksik kompetensiyasini rivojlantirishda lingvistik lug’atlardan samarali foydalanish metodikasini ishlab chiqishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. O‘quvchilarning lug‘at boyligini oshirish uchun quyidagi metod va usullardan foydalanish tavsiya etiladi: - “Muqobilini top” - “Sinonimlar daraxti” - “Skarabey” metodi O‘yin o‘quvchilarga e’lon qilingach qoidalar bilan tanishtirildi. Qoidaga ko‘ra, o‘quvchilar o‘qituvchidan eshitgan istalgan so‘zini muqobil variantini ya’ni sinonimini yoki huddi shunday ma’no ifodalaydigan boshqa bir so‘zni topisglari kerak. O‘yinning afzalligi shndaki yakka tartibda ham guruh shaklida ham o‘ynasa bo‘ladi. Aytaylik, o‘qituvchi “yuz” so‘zini aytdi. O‘quvchilar ham o‘zlari bilgan huddi shu ma’nodagi so‘zlarni aytadi. O‘quvchilardan aytilga bet, bashara, aft, turq kabi so‘zlardan so‘ng ularda boshqa muqobil qolmaydi. Ana shunda o‘qituvchi oraz, chehra, uzor, jamol, ruxsor kabi bir qanchamuqobil variantlarni ularga taqdim 127 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo etadi va ma’nosini izohlab beradi. Endi o‘quvchilarga bu so‘zlarni salbiyda ijobiyga qarata joylashtirish topshirig‘i beriladi. O‘rtaga neytral bo‘lgan yuz so‘zi qo‘yiladi v