TIJORAT BANKLARINING PASSIV OPERATSIYALARI MOHIYATI

Аннотация

Mazkur maqolada tijorat banklarida jamg‘arma operatsiyalarini rivojlantirish borasida Germaniya, AQSh, Yaponiya va Hindiston tajribalari tahlil qilinadi hamda ularning O‘zbekiston sharoitida qo‘llanishi mumkin bo‘lgan jihatlari yoritiladi. Xalqaro tajribalar asosida institutsional ishonchni kuchaytirish, soliq va foiz rag‘batlarini joriy etish, fintex imkoniyatlaridan foydalanish va moliyaviy savodxonlikni oshirish O‘zbekistonda jamg‘arma tizimini takomillashtirishning muhim omillari sifatida ko‘riladi. Maqolada ushbu strategik yondashuvlar orqali barqaror va inklyuziv bank tizimini shakllantirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Tijorat banklari, jamg‘arma operatsiyalari, xalqaro tajriba, moliyaviy savodxonlik, fintex, depozitlar, institutsional ishonch, fiskal rag‘batlar. Kirish. Tijorat banklaridagi jamg‘arma operatsiyalari moliyaviy vositachilikning barqarorligini ta’minlaydigan asosiy omillardan biri hisoblanib, likvidlikni ta’minlash, investitsiyalarni rag‘batlantirish hamda mamlakatning makroiqtisodiy barqarorligiga hissa qo‘shadi. Ortiqcha va yetishmayotgan moliyaviy resurslarga ega xo‘jalik yurituvchi subyektlar o‘rtasida ko‘prik vazifasini bajaruvchi tijorat banklari kreditlash va investitsion faoliyatni amalga oshirishda, asosan, jamg‘armalarni safarbar qilishga tayangan holda faoliyat yuritadi. Shu jihatdan qaralganda, jamg‘arma operatsiyalarining rivojlanganlik darajasi va samaradorligi nafaqat bankning ichki barqarorligini, balki milliy moliyaviy tizimning yetukligi va inklyuzivligini ham aks ettiradi. So‘nggi yillarda global iqtisodiy o‘zgarishlar, raqamlashtirish jarayonlarining jadallashuvi va moliyaviy inklyuziyaga bo‘lgan ehtiyojning ortishi fonida jamg‘arma madaniyatini shakllantirish masalasi yanada dolzarblashdi. Bank tizimi ilg‘or bo‘lgan davlatlar aholini jamg‘arishga undash uchun qator strategik yondashuvlarni joriy qilganlar. Bunga foiz stavkalarining liberallashuvi, soliq imtiyozlari, raqamli bank xizmatlari joriy etilishi hamda moliyaviy savodxonlikni oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli dasturlar kiradi. Mazkur xorijiy tajribalar rivojlanayotgan va o‘tish davridagi iqtisodiyotlarga ega mamlakatlar uchun muhim saboqlar va amaliy namunalardir. METODOLOGIYA. Tijorat banklarida jamg‘arma operatsiyalarini rivojlantirish borasidagi xorijiy tajribani har tomonlama va qiyosiy o‘rganish uchun ushbu tadqiqot ikkilamchi ma’lumotlar tahliliga asoslangan sifatli metodologiyani qo‘llaydi. Tadqiqot ko`rinishi tavsifiy va tahliliy yondashuvga asoslanib, tanlangan mamlakatlar tomonidan qo‘llanilgan tarixiy tendensiyalar, institutsional mexanizmlar va tartibga solish strategiyalarini chuqur o‘rganishga imkon yaratadi. 80 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Tadqiqot uchun tahlil obyektlari sifatida Germaniya, AQSH, Yaponiya, Janubiy Koreya va Hindiston mamlakatlari tanlab olindi. Bu mamlakatlar bank tizimi modellari, iqtisodiy rivojlanish darajalari va aholining jamg‘arma ko‘rsatkichlarini oshirishdagi muvaffaqiyatlari bo‘yicha bir-biridan farq qilgani uchun tanlandi. Ma’lumotlar markaziy banklar rasmiy nashrlari, Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF), Jahon banki, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD), Banklararo hisob-kitoblar banki (BIS) kabi xalqaro moliyaviy institutlar hamda ilmiy maqolalar va tahliliy hisobotlardan olindi. Mazkur metodologik yondashuv orqali har xil moliyaviy tizimlarda jamg‘arma faoliyatining muvaffaqiyatli rivojlanish tajribalari asosli va faktlarga tayangan holda chuqur tahlil qilinib, keyingi bo‘limlarda amaliy tavsiyalar ishlab chiqish uchun ilmiy asos yaratildi. NATIJALAR. Tijorat banklarida jamg‘arma operatsiyalarini rivojlantirish bo‘yicha xalqaro tajribalarni solishtirma tahlili shuni ko‘rsatdiki, turli iqtisodiy tizimlar aholining bank tizimlarida ishtirokini kengaytirish va moliyaviy resurslarni safarbar etishda samarali yondashuvlarni qo‘llagan. 1. Institutsional ishonch va depozit xavfsizligi jamg‘armalarning o‘sishini rag‘batlantiradi. Tahlil qilingan barcha mamlakatlarda, xususan Germaniya va AQShda, samarali faoliyat yuritayotgan depozitlarni sug‘urtalash tizimlari aholining jamg‘arma qilishga bo‘lgan ishonchini kuchaytirishda muhim omil bo‘ldi. Germaniyada xususiy banklar tomonidan boshqariladigan ixtiyoriy Einlagensicherungsfonds (Depozitlarni himoya qilish jamg‘armasi) majburiy sug‘urtalash tizimini to‘ldirib, Yevropa Ittifoqi standartlaridan ancha yuqori miqdordagi depozitlarni kafolatlaydi. Xuddi shuningdek, AQShda Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC) har bir omonatchining hisobvaraqlarini $250,000 gacha sug‘urtalaydi, bu esa moliyaviy inqirozlar davrida ham omonatchilar ishonchini saqlab qolishga yordam bergan. 2. Moliyaviy imtiyozlar va soliqdan ozod qilish uzoq muddatli jamg‘armalarni rag‘batlantiradi. Yaponiya va Hindistonda hukumat tomonidan taklif etilgan soliq imtiyozlari uzoq muddatli uy xo‘jaligi jamg‘armalarini safarbar etishda samarali vosita bo‘lgan. Masalan, Yaponiyada “NISA” (Nippo