ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДА ЖИНОЯТ ИШИНИ ЮРИТИШ ЧОҒИДА УЧРАЁТГАН ҚИЙНОҚҚА СОЛИШ ҲОЛАТЛАРИ ВА УЛАРНИНГ ЮЗАГА КЕЛИШ САБАБЛАРИ

Аннотация

Мақолада жиноят ишларини юритишда амал қилинадиган раҳбарий қоида ва тамойиллар, уларнинг жиноят процессидаги аҳамияти ҳақида сўз юритилади. Калит сўзлар Принцип, конституция, қонун, қоида, тамойил, жиноят процесси, инсон ҳуқуқлари, шахснинг шаъни ва қадр-қиммати. Биламизки, ҳар қандай фаолиятда унда амал қилинадиган раҳбарий қоида ва тамойиллари мавжуд бўлади. Шу жумладан, жиноят процессида яъни жиноят ишларини юритишда ҳам бир неча қатъин раҳбарий қоида ва тамойиллар белгилаб қўйилган. Ушбу раҳбарий қоидалар қонунчиликда принцип деб аталади. Ўзбекистон Республикасида жиноят ишларини юритиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Жиноят- процессуал кодекси(ЖПК) билан белгиланади. Айнан ушбу Кодекснинг биринчи бўлим иккинчи бобида жиноят процесси принциплари келтирилган.Жиноят процесси принциплари Кодекснинг 11-27-моддаларини яъни ўн етти принципни ўз ичига олади.Қонунимизда ушбу принципларнинг бугунги кундаги кўриниши қонунчилигимиздаги кенг қамровли ислоҳотлар натижасини ўзида мужассам этади, десак муболаға бўлмайди1. Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексида белгиланган ўн еттита принцип жиноят ишларини юритишда шахснинг ҳуқуқ, эркинликлари ва қонуний манфаатларини таъминлашнинг асосий устуни ҳисобланади.Яъниким, жиноят процессида иштирок этувчи мансабдор шахслар, хусусан, суриштирувчи, терговчи, прокурор, судья, терговга қадар текширув органларининг мансабдор шахслари ўз фаолиятида қуйидаги принципларга қатъий амал қилишиди: –Қонунийлик (ЖПК 11-модда); –Одил судловнинг фақат суд томонидан амалга оширилиши; –Жиноят ишларини ҳайъатда ва якка тартибда кўриб чиқиш; –Судьяларнинг мустақиллиги ва уларнинг фақат қонунга бўйсуниши; –Жиноят иши қўзғатишнинг муқаррарлиги; –Одил судловни фуқароларнинг қонун ва суд олдида тенглиги асосида амалга ошириш; –Шахснинг шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилиш принципи; –Фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини муҳофаза қилиш; –Судда жиноят ишларининг ошкора кўрилиши; –Жиноят ишлари юритиладиган тил; 1 Муродов Б., Хомидов В. Процессуальные основания производства обыска и следственного действия //Общество и инновации. – 2023. – Т. 4. – №. 2/S. – С. 402-411. 36 –Жиноят ишларини юритишда жамоатчиликнинг иштироки –Ҳақиқатни аниқлаш; –Айбсизлик презумпцияси; –Гумон қилинувчи, айбланувчи ва судланувчини ҳимояланиш ҳуқуқи билан таъминлаш (ЖПК 24-модда); –Судда ишларни юритишда тортишув; –Далилларни бевосита ва оғзаки усулда текшириш; –Процессуал ҳаракатлар ва қарорлар устидан шикоят қилиш ҳуқуқи. Юқорида санаб ўтилган принципларни биз ўз навбатида конституциявий, соҳавий ва махсус принципларга ажратишимиз мумкин.Бундай таснифлашнинг мезони сифатида уларнинг конститиуциявий, умумҳуқуқий ва жиноят-судлов соҳасига оид нормалардан келиб чиқиши ва процессуал фаолиятнинг ушбу тури учун хос бўлган мазмунга эгалиги белгиланган2. Ҳуқуқни қўллаш амалиётида процессуал қонунда мутаҳкамланмаган ҳуқуқий ғоя- принциплар ҳам тартибга солувчи таъсир кўрсатиши мумкин. Шунингдек, процессуал фаолият давомида жиноят процесси билан чегараланмайдиган, ҳуқуқий доира қамровидан кенг бўлган ғоя-принциплар (инсонийлик, адолат)га мурожаат қилишга тўғри келади. Ушбу умумижтимоий принциплар процессуал қонунлар матнида аниқ атамлар ёки жумлалар кўринишида умуман мустаҳкамланмайди ёки қисман мустаҳкамланади. Шу ўринда “Қонунийлик принципи” ҳақида тўхталсак,яъни бунда судья, прокурор, терговчи, суриштирувчи, ҳимоячи, шунингдек жиноят ишларини юритишда иштирок этувчи барча шахслар аввало, Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси, Жиноят- процессуал кодекс ва Республикамизнинг бошқа қонун ҳужжатларига аниқ риоя этишлари ва уларнинг талабларини бажариши шартлигини ва ушбу қонун ҳужжатларининг талабларини бажаришдан ҳар қандай чекиниш, жиноят процессида қонунийликни бузиш ҳисобланиши ва жавобгарликка сабаб бўлиши келтирилган3. Кейинги принципимиз “Одил судловни фуқароларнинг қонун ва суд олдида тенглиги асосида амалга ошириш принципи” ҳақида гапирсак, ушбу принцип шуни англатадики, бунда жиноят ишлари бўйича одил судловфуқароларнинг жинси, ирқи, миллати, тили, дини, эътиқоди, ижтимоий келиб чиқиши ва ижтимоий мавкеидан қатъи назар қонун ва суд олдида уларнинг ҳуқуқ ва манфаатлари тенглиги асосида олиб борилиши белгиланган. Бу принцип жиноят иши юритишда жамият ва фуқароларнинг тергов ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга нисбатан ишончини кучайтиришга хизмат қилади. Навбатдаги принцип ЖПКнинг 17-моддасида келтирилган ва айнан ушбу принцип Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ тизимида инсоннинг ажралмас ҳуқуқлари яъни унинг шаъни, қадр-қимматини ҳурмат қилиниши таъминланишига хизмат қилади ва қийноқларга қарши курашнинг асосий ворситаси ҳисобланади. 2 Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в уголовном процессе //Общество и инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-176. 3 Murodov, B. (2016). Jinoyat ishini javobgarlikka tortish uchun da'vo muddati o'tganligi munosabati bilan tugatish asoslarini takomillashtirish. O‘zbekiston qonunchiligiga sharh , (3), 47-50. 37 Биламиз, жиноят ишларини юритишда шахснинг бир