YASHASH TUMANIDAGI MADANIY VA TABIIY HOLDA TARQALGAN OʼSIMLIKLAR SISTEMATIKASI

Аннотация

One of the most important tasks facing humanity today is to protect the environment, rationally use natural resources, and preserve biodiversity. In this regard, the study of the plant world, especially in-depth scientific research of natural and cultural plants characteristic of each region, is of urgent importance. Plants are an integral part of the biosphere, they play an invaluable role in the exchange of oxygen in the atmosphere, maintaining soil fertility, stabilizing the climate, and ensuring human health and food security. Ключевые слова: среда обитания, почва, экологические условия, вид, поколение, природные ресурсы, тамариск, культурные растения. Keywords: habitat, soil, ecological conditions, species, generation, natural resources, tamarisk, cultivated plants. O‘zbekiston Respublikasining sharqiy qismida joylashgan Andijon viloyati, jumladan Andijon tumani, o‘zining boy tabiiy resurslari, unumdor yer maydonlari va xilma-xil o‘simlik dunyosi bilan ajralib turadi. Ushbu hududning tabiiy geografik sharoiti – ya’ni mo‘tadil kontinental iqlimi, unumdor tuproqlari va suv bilan ta’minlanganligi – bu yerda turli xil yovvoyi o‘simliklar turlarining tabiiy ravishda o‘sib-yashnashiga qulay imkoniyat yaratgan. Ayniqsa, dalalardan uzoqroqda joylashgan adirlar, soybo‘ylar, ariq-chekkalari va tog‘ oldi mintaqalari yovvoyi o‘simliklarning tabiiy yashash joylari hisoblanadi. Yovvoyi o‘simliklar tizimli ravishda o‘rganilishi nafaqat ularning biologik va ekologik ahamiyatini ochib berishga, balki hududda ekologik muvozanatni saqlash, tuproq eroziyasining oldini olish, chang va gazlarni filtrlash kabi tabiiy jarayonlarda tutgan o‘rnini aniqlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, ayrim yovvoyi o‘simliklar dori-darmon, yem-xashak, texnik va dekorativ ahamiyatga ega bo‘lib, xalq xo‘jaligida bevosita yoki bilvosita foydalaniladi. Andijon tumani geografik joylashuvi, iqlim sharoiti va tuproq tarkibi jihatidan o‘simliklar dunyosi uchun qulay ekologik muhit yaratgan. Tumanning adirli va pasttekislik hududlarida, suv yo‘llari va ariq bo‘ylarida, dehqonchilik qilinmaydigan bo‘sh yer maydonlarida turli xil yovvoyi o‘simliklar o‘sadi. Ular orasida bir yillik, ko‘p yillik, o'tsimon, butasimon va ba'zan daraxtsimon shakllar ham mavjud. Tuman hududida quyidagi yovvoyi o‘simliklar turlari uchraydi: Yantoq (Alhagi pseudalhagi) – qurg‘oqchilikka chidamli, tuproqni mustahkamlovchi butasimon o‘simlik; Qizilboya (Rubia tinctorum) – dorivor va bo‘yoq modda beruvchi ildizga ega; Ishqor (Salsola spp.) – sho‘r tuproqlarda o‘suvchi, tuproq tarkibini boyituvchi o‘simlik turi; Qora kashkar (Xanthium strumarium) – yovvoyi o‘suvchi, ba'zida yem-xashak uchun foydalaniladi.Andijon tumani qishloq xo‘jaligida ekinlar asosiy 112 o‘rinni egallaydi. Tuman hududi mo‘tadil kontinental iqlimga ega bo‘lib, yozda issiq, quruq va sovuq qish mavsumida noaniq yog‘ingarchiliklar kuzatiladi. Shu sababli, Andijon tumanida qishloq xo‘jaligida ekinlar tanlashda qurg‘oqchilikka chidamli va issiqlikka moslashgan o‘simliklar afzal ko‘riladi. Andijon tumani ekinlari orasida eng keng tarqalgan va iqtisodiy jihatdan muhim bo‘lganlari quyidagilardir: Bug‘doy – Andijon tumanida eng ko‘p yetishtiriladigan ekinlardan biri bo‘lib, bu yerda bug‘doy hosili yiliga bir necha marta yig‘iladi. Bug‘doyning ko‘p turlari mavjud bo‘lib, u nafaqat ichki bozorga, balki eksportga ham chiqariladi. Bug‘doy ekish uchun tuproq unumdorligi juda muhim, shuning uchun yerlarni optimal sug‘orish va o‘g‘itlash kerak. Arpa – bu ekin tuman hududida qishloq xo‘jaligida muhim o‘rin tutadi. Arpa nafaqat oziq-ovqat mahsuloti sifatida, balki yem-xashak sifatida ham ishlatiladi. Arpa ekini issiq va quruq sharoitlarga moslashgan, shuning uchun Andijonning quruq hududlarida yaxshi o‘sadi. G‘alla va no‘xat – Andijon tumanining boshqa mashhur ekinlaridan biri bo‘lib, bu o‘simliklar asosan oziq-ovqat maqsadlarida ishlatiladi. G‘alla ekini dehqonchilikda keng tarqalgan va deyarli har bir xonadonda ishlab chiqariladi. No‘xat esa asosiy oziq-ovqat mahsuloti bo‘lib, salat, sho‘rva va boshqa taomlar tayyorlashda ishlatiladi. Bohli – tuman hududida yem-xashak sifatida foydalaniladigan bo‘hli ekini o‘simliklar orasida alohida o‘rin tutadi. Bohli o‘simligi nafaqat ozuqa mahsuloti sifatida, balki texnik va sanoat maqsadlarida ham ishlatiladi. O‘simliklar olami Yer yuzidagi eng muhim tirik organizmlar guruhlaridan biri bo‘lib, ularning xilma-xilligi va biologik turlari son jihatidan juda katta. Bu xilma-xillikni o‘rganish, tartibga solish va ilmiy jihatdan tasniflash uchun o‘simliklarning sistematikasi ishlab chiqilgan. Sistematik birliklar o‘simliklarni ilmiy asosda tasniflashda ishlatiladigan asosiy kategoriyalar bo‘lib, ular orqali o‘simliklarning bir-biriga bo‘lgan qarindoshlik munosabatlari, umumiy belgilar va farqlari aniqlanadi. O‘simliklar sistematikasining asosiy birliklari quyidagilardan iborat: tur (species), avlod (genus), oila (familia), tartib (ordo), sinf (classis), bo‘lim (divisio) va podsha (regnum). Tur