YOVVOYI HOLDA OʼSUVCHI OʻSIMLIKLAR VA ULARNING ZAXIRALARI

Аннотация

The vast majority of plants on Earth are wild species. They are an integral part of natural ecosystems and play an important role in human life and environmental sustainability. There are more than 300,000 plant species in the world, many of which have not yet been fully studied by humans. Among these plants, there are many species used in the pharmaceutical, food, technical, perfumery industries, as well as for decorative purposes. It is wild plants that have satisfied various needs of human civilization from the earliest stages to the present. Ключевые слова: Дикие растения, почва, ресурсы, экстракты, антиоксиданты, условия окружающей среды, климат, таксономия. Keywords: Wild plants, soil, resources, extracts, antioxidants, environmental conditions, climate, taxonomic. Yovvoyi o‘simliklar — bu odamlar tomonidan ekilmagan va parvarish qilinmagan, tabiiy sharoitlarda o‘z-o‘zidan o‘sadigan o‘simliklardir. Ular tabiatdagi ekologik tizimlar va o‘zaro aloqalarning muhim qismidir. Yovvoyi o‘simliklarning o‘rni va ahamiyati juda katta. Ular nafaqat tabiatdagi o‘simliklar va hayvonot dunyosining o‘zaro bog‘liqligini ta’minlaydi, balki insoniyatning hayot faoliyatini ta’minlashda ham muhim ahamiyatga ega. Yovvoyi o‘simliklar ekologik, iqlimshunoslik va iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lib, ular ekosistema barqarorligini saqlashda va biodiversitetni boyitishda ishtirok etadi.Yovvoyi o‘simliklarning tabiiy o‘sish sharoitlariYovvoyi o‘simliklarning o‘sish sharoitlari asosan tabiiy ekotizimlar va ularning geofitlari bilan bog‘liqdir. Harorat, yog‘ingarchilik, namlik darajasi va yorug‘lik kabi omillar yovvoyi o‘simliklarning o‘sish sharoitlarini belgilaydi. Har bir o‘simlik turi o‘ziga xos iqlim sharoitlariga moslashgan va o‘zgarmas sharoitlarga eng yaxshi moslashadi. Misol uchun, tropik o‘rmonlarda o‘sadigan o‘simliklar yuqori harorat va namlikka, cho‘l o‘simliklari esa past harorat va suvsizlikka qarshi mukammal moslashgan. Yovvoyi o‘simliklarning ildiz tizimi tuproqdagi mineral moddalar, suv va kislorodga qarab rivojlanadi. Shuning uchun tuproqning tarkibi va uning tuzilishi o‘sish uchun muhim omil hisoblanadi. Bunda kislota darajasi, tuzilma va namlik muhim ahamiyatga ega. Yorug‘lik: O‘simliklar yorug‘likka nisbatan turli talablar bilan moslashadi. Ba’zi o‘simliklar to‘g‘ridan- to‘g‘ri quyosh nurida o‘sishni afzal ko‘rgan bo‘lsa, boshqalari soyada rivojlanadi. Yovvoyi o‘simliklar o‘zining hayotiy jarayonlarini quyosh nuri bilan optimallashtiradi. Yovvoyi oʻsimliklar turli ekologik guruhlarga bo‘linadi.Yovvoyi o‘simliklar turli ekologik guruhlarga ajratiladi, bu ularning tabiiy hayotiy sharoitlari va ekologik moslashuvchanligiga asoslanadi. 122 Yovvoyi o‘simliklarning suv bilan bog‘liq hududlarga tarqalishi, ular o‘zining hayotiy faoliyatini davom ettirishi uchun suvning mavjudligi zarur. Ba’zi o‘simliklar ko‘proq nam sharoitlarga moslashgan bo‘lib, ular daryo bo‘ylarida yoki suv omborlari yaqinida o‘sadi, boshqa bir qismi esa quruq hududlarda, namlik kam bo‘lgan joylarda o‘sadi. Hayvonlar va boshqa o‘simliklar bilan o‘zaro ta’sirlar: O‘simliklarning tarqalishida boshqa turlar bilan o‘zaro ta’sirlar muhim rol o‘ynaydi. Masalan, ba’zi yovvoyi o‘simliklar hayvonlar orqali polinatsiya qilinadi yoki urug‘lari yordamida tarqaladi. O‘simliklar orasida simbiozlar yoki mushtarak polinatsiya, shuningdek, turli o‘simliklar va hayvonlar o‘rtasidagi raqobat ham tarqalish qonuniyatlarini shakllantiradi. Yovvoyi o‘simliklarning dorivor xususiyatlari turli xil biologik xususiyatlarga ega bo‘lgan turlarga bog‘liq. Quyida yovvoyi o‘simliklarning ba'zi turlari va ularning dorivor ahamiyati keltirilgan:Mevalar va yong‘oqlar: Yovvoyi uzum (Vitis vinifera), yovvoyi o‘rik (Prunus armeniaca) va boshqa yovvoyi mevalar o‘z tarkibida yuqori miqdorda vitaminlar va minerallarni saqlaydi. Ular immunitetni mustahkamlash, yurak kasalliklarini oldini olish va qarish jarayonini sekinlashtirishda foydali hisoblanadi. Barglar va ildizlar: Yovvoyi o‘simliklarning barglari va ildizlari ko‘plab dori-darmonlarni tayyorlashda ishlatiladi. Masalan, yovvoyi sabzavotlar (Xanthium strumarium) va ularning ildizlari yallig‘lanishga qarshi ta’sir ko‘rsatadi, ularni an'anaviy tibbiyotda, xususan, infeksiyalarni davolashda qo‘llashadi.Gullar: Ba'zi o‘simliklarning gullari dorivor sifatida ishlatiladi. Masalan, lavanda (Lavandula angustifolia) gullari tinchlantirish va stressni kamaytirish uchun ishlatiladi. Shuningdek, qizil dafna (Rhododendron ponticum) gullari yuqumli kasalliklar va yallig‘lanishlarni davolashda ishlatiladi.Yong‘oqlar va urug‘lar: Ba'zi o‘simliklar, masalan, yovvoyi yong‘oq (Juglans regia) va boshqa o‘simliklarning urug‘lari turli xastaliklarni davolashda samarali bo‘ladi. Yovvoyi yong‘oqning tarkibida o‘tkir kasalliklar va infeksiyalarni davolovchi moddalar mavjud.Yovvoyi o‘simliklar an'anaviy tibbiyotda uzoq tarixga ega. O‘tmishda ular asosan tabiblar va tabiatshunoslar tomonidan qo‘llanilgan. Ular o‘simliklarning faol moddalarini sinab, tibbiyotda