МАРКАЗИЙ ОСИЁ МУТАФАККИРЛАРИ ҚАРАШЛАРИДА ДАВЛАТ ВА ЖАМИЯТ БОШҚАРУВИ МАСАЛАЛАРИ

Аннотация

In the East, attention has been paid to the field of management since ancient times. The reason is that society and state management have long attracted the attention of Eastern thinkers. Many scholars and scholars have put forward the ideas of justice and equality in the management of society and the state. This article becomes relevant at a time when the deepening of civil society reforms in Uzbekistan has increased the need to study the scientific heritage of Eastern thinkers. The article describes the views of ancient Eastern thinkers on state and community management. Key words: Antiquity, Laws of Hammurabi, Confucianism, School of Legism, "Avesta", legal consciousness and legal culture, civic duty, Renaissance, virtuous state leader, just society. Долзарблиги: Кишилик жамияти яшаши ва ривожланиши учун ҳамма вақт муайян ижтимоий интизомга эҳтиёж катта бўлган. Ишлаб чиқарувчи кучларнинг ривожланиш даражаси паст бўлган ибтидоий жамоа тузуми шароитида бу интизом ахлоқий қоидалар, анъаналар, маросимлар, урф - одатлар асосида таъминланар эди. Улар даставвал қабила ҳаётининг муҳим шарти бўлса ҳам, мажбурийлик маъсулияти билан боғланмаган. Жамиятда яшаган инсонлар ўртасидаги муносабатларни бурч ва маъсулият даражасига кўтарган қонунлар бўлмаган даврларда ҳуқуқий онг ҳам бўлмаган. Ишлаб чиқариш усулининг ўзгариши билан жамиятнинг ижтимоий ва маънавий ҳаёти ҳам ўзгариб, давлат 12 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025 томонидан бошқариш ишларини тартибга солиб турувчи янги қоидалар – ҳуқуқ меъёрларини мажбурият даражасига кўтарувчи қонунлар вужудга келган. Уларнинг асосий жиҳатлари ёзма равишда аниқ ва қатъий белгиланган. Шу даврдан бошлаб ҳуқуқий онг шаклланган. Методлар ва ўрганилганлик даражаси: Қадимги даврга хос қонунчилик манбаларидан бири Хаммурапи Қонунлари жамиятни бир бутун мураккаб тузилма сифатида кўриб, унинг ижтимоий таркибини мулкий, оилавий, жиноят ва жазо муносабатларини қатъий белгиланиши асосида мустаҳкамлади. Гарчи унда ерга жамоавий эгалик қилиш, жамоавий ижтимоий маъсуллик, аёлларга эрнинг шахсий мулки сифатидаги муносабат каби ибтидоий жамиятнинг бирмунча қолоқ меъёрлари ҳимоя қилинган бўлишига қарамай, ўз даври жамияти ҳар бир соҳасига тегишли масалаларнинг ечимини ўзида қамраб олган одат ҳуқуқининг жамиятни тартибга солувчи бошқа воситалар билан тенг равишда мувозанатни таъминловчи куч сифатида амал қилганлигидан далолат беради. Тадқиқот натижалари: Бизнингча, дастлабки давлатларнинг қарор топиши, унинг сиёсий институт даражасида мавжуд бўлиши муқаррар равишда жамиятни итоатда сақлашнинг ҳуқуқий асосларини такомиллаштириб боришни тақозо этарди. Чунки ижтимоий-иқтисодий муносабатлар ривожи жамият синфий таркиби ўзгаришига ва у билан боғлиқ бўлган, турли сиёсий-ҳуқуқий тузилмалар шаклланишига олиб келди. Конфуций ўз фалсафий қарашларида ахлоқий қоидалар ва халқ анъаналарига таяниш билан бирга жамиятни қонун ёрдамида бошқаришни инкор этиб, ўтмишдаги урф-одатлар, бошқарув анъаналарини тиклаш тарафдори бўлиб чиқди. Конфуций жамиятни бошқариш воситалари сифатида дао (“осмон ҳукмини адо этишда олижаноб киши юрадиган йўл”) ва ли (“жамиятда бошқарув, урф-одатлар ва нарсалар тартиби, эзгу хулқ-атвор қоидалари, амалларни бажариш йўллари”) тартибларини тушунган. “Агар тепадагилар жамиятни бошқаришда, урф-одатлар ва нарсалар тартибига амал қилсалар халқ уларга ҳурматсизлик кўрсатишга журъат қилмайди”. “Агар жамият қонунлар ёрдамида бошқарилса ва жазолар ёрдамида тартиб ўрнатилса, халқ жазолардан қочишга интилади ва ўз қилмишларидан уялмайди. Агар халқ эзгу амаллар ва ахлоқ ёрдамида бошқарилиб, тартиб ўрнатилса, халқ ўзининг қилмишларидан уялади ва тўғри йўл тутади”. Инсонийлик ва инсонпарварликни улуғловчи, Конфуций таълимоти учун инсон эркинлигини 13 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025 ахлоқий меъёрлар воситасида унинг ўзи томонидан ихтиёрий равишда жиловланиши аҳамиятлироқдир. Демак, Конфуций учун урф-одат, анъаналар подшоҳ билан халқни боғловчи, кишилар ўртасида муроса ўрнатишнинг воситаси сифатида тушунилган. Қадимги Хитой шаклланган Легизм мактаби вакили Шан Ян қарашларига кўра, “давлат (армия ва мансабдорлар тимсолида) қонунга амал қилувчи фуқароларни рағбатлантириши ва айбдорларни қаттиқ жазолаши керак. Давлат жамиятни тартибга солувчи асосий механизм, шу боисдан ҳам у ижтимоий муносабатларга, иқтисодиёт масалаларига, фуқароларнинг шахсий ҳаётларига аралашишга ҳақлидир”. “Қонун ҳамма учун, оддий халққа ҳам, катта мансабдорга ҳам бирдай тенг бўлиши керак”. Марказий Осиё, Эрон ва Кавказ орти ҳудудларининг мил.авв.YIII-YII асрлардаги жамиятни тартибга солиш воситалари ҳақида муҳим маълумотларни берувчи манба зардуштийликнинг муқаддас китоби “Авесто”дир. Зардуштийлик таълимотида инсон ҳуқуқларига оид қарашлар заминида ростгўйлик ва адолат ғоялари - учликка асосланади. Инсонда дил софлиги, сўз софлиги, амал софлигининг ўзаро мувозанати (“Мен яхши фикр, яхши сўз, яхши ишга шон-