NEMIS MUHOJIRLARINING TURKISTONDAGI HAYOTI: BIRINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA (КНАУЭР Н.Х. «НЕМЦЫ ДРЕВНЕГО КРАЯ» MANBASI ASOSIDA)

Аннотация

Mazkur maqolada 1914–1916-yillar davomida Turkiston o‘lkasida ro‘y bergan demografik siljishlar, xususan, nemislar va boshqa yevropalik muhojirlarning ko‘chirilishi, ularning yashash sharoiti va bu jarayonlarning mintaqa ijtimoiy-iqtisodiy holatiga ta’siri tahlil etiladi. Birinchi jahon urushi davrida harbiy asirlar, deportatsiya qilingan aholining ommaviy ravishda Turkistonga yuborilishi o‘lkada iqtisodiy tanglik, epidemiya, ijtimoiy beqarorlik va inqirozli holatlarning kuchayishiga olib kelgani hujjatlar asosida yoritilgan. Shu bilan birga, maqolada nemis muhojirlarining joylashtirilishi, ularga nisbatan mahalliy aholining munosabati, sanitariya sharoitlari va davlat siyosatining ayrim jihatlari ochib berilgan. Kalit so’zlar: Turkiston, nemis muhojirlari, deportatsiya, harbiy asirlar, qochqinlar, 1914–1916-yillar, epidemiyalar, ijtimoiy tanglik, Birinchi jahon urushi, Tashkent, kolonistlar, Sirdaryo, Farg‘ona, Samarkand, sanitariya. Nemislar — Rossiya poddaniklari, asosan Orolbo‘yi (Ostziya) guberniyalaridan harbiy xizmatchilar bo‘lib, Orenburg, G‘arbiy-Sibir, Kavkaz batalonlari tarkibida harbiy yurishlarda qatnashganlar va turli boshqarmalarning xodimlari sifatida XIX asrning ikkinchi yarmida Turkistonga kelishgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, rus nemislarining kichik bir qismi XVIII asr oxiri — XIX asr boshlarida ko‘chmanchilar tomonidan Volga yaqinidagi nemis koloniyalariga qilingan bosqinlardan so‘ng Xiva, Buxoro va Markaziy Osiyodagi boshqa shaharlardagi qullik bozorlariga tushgan. Taxminan shu davrlarda nemislar — Germaniya va boshqa Yevropa davlatlarining poddaniklari ham paydo bo‘la boshlagan. Masalan, Toshkentda 1869 yilda uchta Prussiya va bitta Saks poddanik nemis yashagan, 1877 yilda esa 17 nafar Germaniya davlatlarining poddaniklari ro‘yxatga olingan, 1909 yilda esa Germaniya poddaniklari orasida 24 nafar savdogar va tadbirkor, Avstriya poddaniklari orasida esa 30 dan ortiq musiqachilar bo‘lgan. Mintaqaning yuqori rahbariyatida nemis kelib chiqishiga ega shaxslarning bo‘lishi albatta bu jarayonga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan (general-gubernatorlar: K.P. fon Kaufman, N.O. fon Rozenbax, F.V. Martson, general-gubernator yordamchisi V.E. Flug mintaqa boshliqlari sonining taxminan to‘rtdan birini tashkil qilgan va boshqaruv yillari umumiy boshqaruv davrining yarmidan ko‘prog‘ini (23 yil — 50 yillik boshqaruvdan oldin 1917 yilgacha) tashkil etgan). Biroq so‘nggi yillardagi ba’zi nashrlarda qayd etilgandek, nemislarning ko‘chishi uchun «ustunlik» haqida yoki tarixning hech qanday davri uchun gapirish noto‘g‘rihisoblanadi. XIX asrning 80-yillarida, ayniqsa K.P. fon Kaufman davrida boshlangan, ayniqsa hosildorligi past va ocharchilik yillarida rus imperiyasi hukumatining «ishonchli elementlar» bilan mintaqani aholilash strategiyasi doirasida o‘tkazilgan nemis dehqonlarining ko‘chishi to‘lqinlar shaklida, o‘z-o‘zidan kechib, markaziy organlarning cheklov qarorlariga qaramasdan amalga oshgan (ularda faqat «asl rus kelib chiqishi, pravoslav diniga mansub shaxslar ko‘chirilishi mumkinligi» ta’kidlangan). Hududdagi nemis aholisi orasida jamiyatning barcha ijtimoiy qatlamlari vakillari 1560 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 bo‘lgan: harbiy unvon egalari, tadbirkorlar, do‘konlar, magazinlar, dorixonalar, qishloq xo‘jalik mahsulotlarini qayta ishlash korxonalari egalari, savdogarlar, muassasalarda xizmatchilar, o‘qituvchilar, tibbiyot xodimlari, yuristlar, chop etish uylari, pochta, temir yo‘l, telegraf, sug‘orish inshootlari ishchilari, hunarmandlar va eng ko‘pi — dehqonlar. O‘zlarining dastlabki qiyinchiliklariga qaramay, ular hududda yevropa turmush tarzining tashuvchilari bo‘lib, odatda o‘z kasbiy majburiyatlariga juda vijdonan yondashgan, mintaqaning rivojlanishiga hissa qo‘shgan, qonunlarga itoatkor va halol jamiyat a’zolari bo‘lishgan. Nemis dehqonlari o‘z etnik va diniy ajralib turishini qat’iyan saqlagan, til va kundalik madaniyatni asrab kelgan. Ularning holati juda qiyin bo‘lgan, yer yetishmasligi, mahalliy madaniyatning agrartexnologiyasi bilan tanishmaslik kabi muammolar yuzaga kelgan. “XIX asr oxirida 20 yil ichida taxminan 500 nemis dehqon oilasi kelgan.” “Ammo ularning bir qismi yer yetishmasligi, harbiy xizmatni bajarish istamasligi kabi qiyinchiliklarga duch kelib, shaharlarga tarqala boshlagan, hunarmandchilik bilan shug‘ullangan, orqaga qaytgan yoki Amerikaga va Kanadaga ketgan.” Qiyinchiliklar va noqulayliklarni yengib o‘tib, nemis dehqonlari yangi iqlim sharoitlariga, yashash sharoitlariga, mahalliy va yangi mintaqa uchun noyob qishloq xo‘jalik ekinlarini yetishtirishga moslashishda tez muvaffaqiyatga erishdilar. Ular qishloq xo‘jalik va sanoat ishlab chiqarish texnologiyalarini o‘zlashtirib, xo‘jaliklarini ancha yuqori darajaga ko‘tarib, nisbatan boy qatlamni tashkil etdilar. Nemis oilalarining farovonligini ta’kidlab, A.I. Soljenitsin ularning asosiy xususiyatini qayd etgan: “Barcha orasida ayniqsa mehnatkash bo‘lganlar nemislar edi “ tejamkor va charchamas, yerda shunday c