TIKUVCHILIKKA OID TERMINLAR YASALISHINING SINTAKTIK USULI

Аннотация

Ushbu maqola ingliz va o‘zbek tillarida tikuvchilikka oid terminlar shakllanishining sintaktik usuliga bag‘ishlanadi. Shuningdek, morfologik-sintaktik termin yasalishi nima, qo‘shma so‘z yoki kompozitsion shakldagi tikuvchilikka oid terminlar nechi komponentdan ya’ni tarkibdan iborat bo‘lishi kerakligi haqidagi ma’lumot keltirilgan. Kalit so’zlar: sintaktik, kompozitsiya, qo‘shma so‘z, lug‘aviy shakl, terminologik birlik, komponent. Morfologik-sintaktik termin yasalishi deganda lug‘aviy shakllarning sintaktik va morfologik o‘zgarishlarini o‘z ichiga oluvchi so‘z birikmalaridan bir so‘zli termin yasash usullari guruhi tushuniladi. Bu usullarga so‘z tarkibi va barcha turdagi qisqartmalar kiradi. Murakkab soʻzlarni soʻz oʻzaklarini birlashtirib yasash, yaʼni qoʻshish orqali (toʻliq shakllangan) murakkab soʻzlarni hosil qilish. Ikki yoki undan ortiq morfema qo‘shilishi natijasida murakkab termin hosil bo‘ladi. Murakkab soʻzlarga aylanish jarayoni rasmiy ravishda oʻrtasida chiziqcha bilan ifodalanadi, keyinchalik u bir butun soʻz sifatida mustahkamlanadi. Kombinatsiyalash ya’ni qoʻshish yoʻli bilan tuzilgan terminlarning oʻziga xos xususiyatini I.V. Arnold koʻrib chiqadi: grafik (birlashtirilgan yoki chiziqli imlo), fonetik, semantik, idiomatiklik deb ataladigan “qoʻshma soʻzning ma’nosi uning qismlari ma’nolari yigʻindisidan kelib chiqmasligi mumkin.” So‘z tarkibining hozirda an’anaviy termin yasalish usuli sifatida paydo bo‘lishining sabablari, bir tomondan, fan-texnika taraqqiyotining tezlashishiga bog‘liq bo‘lgan inson bilimlarining murakkablashishi va chuqurlashishi bo‘lsa, ikkinchi tomondan, yunon-lotin elementlaridan faol foydalanish edi. Shuni ta’kidlash kerakki, qo‘shish (yoki kompozitsiya) orqali hosil bo‘lgan atamalar asosan umumiy tushunchalarni ifodalaydi va ko‘pincha ma’lum terminologiyaning tematik guruhlari nomlarini (hearwear - bosh kiyim, footwear - poyabzal; sportswear - sport kiyimlari) belgilash uchun ishlatiladi. Qo‘shma so‘z shaklidagi yoki kompozitsion usul bilan tuzilgan terminlarning eng katta guruhi otlardir. Ushbu turdagi terminlarni shakllantirish modellari ko‘p emas: - N + N —> N: tie-pin - bo‘yinboq uchun ilmoq; tailcoat - frak, armhole - qo‘ltiq; shoulder-strap – tasma; sweatshirt – tolstovka; - A + N —> N: bridalwear - to‘y liboslari, active-wear - dam olish va sport uchun kiyimlar, high-boots – poshnali etiklar, menswear - erkaklar kiyimlari. Ushbu model bo‘yicha yasalgan terminlar, asosan, jamoaviy bo‘lib, kiyim-kechak buyumlarining butun sinfiga tegishli, ya’ni umumiy tushunchalar hisoblanadi; - V + N = N: knitwear - trikotaj, wearability - kiyinish, drawstring -tortma. Ikki komponentli terminologik birikmalar tikuvchilik terminlarining eng keng tarqalgan turi bo‘lib, ularning umumiy soni 1640 terminologik birlikdir. Ushbu turdagi terminlarni shakllantirish modellari orasida quyidagilar eng samarali deb topildi: N + N, A + N, Part. II + N, V ing + N. 1549 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 B.N.Golovin terminologik birikmalarni ularning strukturasi bilan bogʻlagan holda ikki turga ajratadi: hokim soʻz va uni ifodalab kelgan bitta tobe soʻzdan iborat boʻlgan sodda birikmalar, va hokim soʻzni ifodalab keluvchi ikki yoki undan ortiq tobe soʻzdan iborat boʻlgan murakkab birikmalar. Eng koʻp uchraydigan birikmali terminlar bu ikki komponentdan iborat boʻlgan birikmalardir. Ingliz va oʻzbek kiyim terminologiyasida birikmali terminlarning asosiy qismi ikki komponentli hisoblanadi. Ularning eng unumdor yasalish modeli quyidagicha: ot+ ot, sifat+ot, fe’l +ot. Ot+Ot: Dance costume- raqs kostyumi; Fashion icon- moda ikonasi; Yoga clothing - yoga kiyimi. Sifat+ Ot: National fabric - milliy mato; Striped shirt - yoʻl-yoʻl koʻylak; Skinny jeans- tor jinsi shim; Floor-length dress - uzun koʻylak. Fe’l+Ot: Cropped top- kalta kofta; Hidden zip- yashirin zanjirsimon qadagich. Terminologik birliklarning keyingi tiplari uch va undan ortiq komponentli birikmalarda asosiy hokim soʻz birikma oxirida kelib, uni aniqlovchi prepozitiv elementlari undan oldin keladi. Uch komponentli terminologik birliklar ikki komponentlidan keyin eng koʻp uchraydigan birikmalar hisoblanadi. Shu tarzda, ya’ni uch komponentlidan toʻrt komponentli, toʻrt komponentlidan besh komponentliga qarab birikmali terminlar soni kamayib boradi. Uch komponentli birikpmali terminlar: Sifat+Sifat+Ot: women’s wide-leg jeans - ayollar keng shimi, polka-dot ruffled dress- burmali xol-xol ko’ylak; buttoned high-waist trousers- baland belli tugmali shim; Sifat+Ot+Ot: Denim Bermuda shorts- Jinsi Bermuda shortisi; Ot+Ot+Ot: Butterfly sleeve blouse- Kapalak yengli bluz.