SURXON VOHASI AHOLISINING KIYIM-KECHAK VA ZEB-ZIYNAT BUYUMLARINING AN’ANAVIY TASNIFI

Аннотация

В данной статье представлены сведения об одежде жителей Сурханского оазиса. Высказаны научные взгляды на изменения в национальной традиционной одежде в результате наплыва разных культур. Основная часть одежды женщин оазиса бесшовная, прямого покроя, длинная и широкая, сшитая экономичным способом раскроя, направленным на экономию ткани. Идея прямых или зауженных рукавов, с заплатами и петлями на подмышках и по бокам направлена на полное раскрытие. Ключевые слова: «Йирмочи», «женская рубашка», «зайфоначилар», «воротник», «воротник мунди», лозима, «кайроки махсилар», «субинморони», вышивка. Annotation. This article presents information about the clothing of the inhabitants of the Surkhan oasis. Scientific views on the changes in national traditional https://scientific-jl.com/ped 3 42 Volume-82, Issue-1, May -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 clothing as a result of the influx of different cultures are expressed. The main part of the clothing of oasis women is seamless, straight-cut, long and wide, sewn with an economical cutting method aimed at saving fabric. The idea of straight or tapered sleeves, with patches and loops on the armpits and sides is aimed at fully revealing. Keywords: “Yirmochi”, “women's shirt”, “zaifonachilar”, “collar”, “mundi collar” shirt, lozima, “Kayroqi mahsilar”, “subinmoroni”, embroidery. Kirish. Yoqaning ikki turi – uzun tik o'yma yoqa (vertikal) va yelka yoqa (gorizantal) – ta'kidlanadi. “Yirmochi” yoki “yoqa” atamasi ko'ylakning bosh kirib chiqish uchun mo'ljallangan qismi uchun ishlatilishi ham qayd etiladi. «Pushkusho» va «jahak» kabi tik yoqali ko'ylaklarning mahalliy nomlari ham berilgan. Shuningdek surxon vohasida qizlar, kelinlar va onalar kiyadigan ko'ylaklar orasida bir qancha farqlar mavjud. Qizlar odatda ko'ndalang yoqali ko'ylaklarni kiyishgan, kelinlar esa vertikal (tik) yoqali ko'ylaklarni ko‘proq ma’qul ko‘rgan. Shuningdek Onalar esa, ko'kragini ochishga qulay bo'lgan, yoqasi uzunroq va kengroq ko'ylaklarni kiyishgan, bu «onalik ko'ylagi» yoki «ayol ko'ylak» deb atalgan. Arab ayollarida esa, yoshga va turmush holatiga qarab ko'ylak uslubi farq qilgan. Asosiy qism. Bezak va kashta: Ko'ylaklarga turli xil jiyak, chiroz, tama va ipak iplar yordamida kashta tikilgan. Kashta nafaqat go'zallik uchun, balki ko'ylakning chidamliligini oshirish uchun ham ishlatilgan. Boysun va Sherobod tumanlarida yashovchi ayollar ko'ylaklarini juda bezakli qilib tikishgan. Milliy an’anaviy liboslar ayni paytda etnik o'ziga xoslikni ham aks ettiradi. Har bir etnik guruhning ko'ylaklarida o'ziga xos xususiyatlar mavjud. Arab ayollarining ko'ylaklari o'ziga xosligi bilan ajralib turadi va ularning etnik tarixiga oid ma'lumotlarni o'z ichiga oladi. Masalan, keksa ayollar oq yoki ko'k fondagi, qora kasta bilan bezatilgan ko'ylaklarni kiyganlar, arab qizlari esa “mo'ndi yoqa”li ko'ylaklarni kiyishgan. Shu bilan birga “Subinmoroni”: Arab ayollari birinchi farzandi tug'ilgandan keyin “subinmoroni” deb atalgan maxsus ko'ylak kiyishgan. XX asr boshlarida O'zbekistonning Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi ayollar kiyimlari, xususan, ko'ylak va shim (lozima)larning tikilishi, materiallari va kiyishga odatlanadi. Kiyimlarning shakllanishi ijtimoiy va mehnat sharoitlariga ham bog‘liq bo‘lib, Ommaviy mehnatga jalb qilinishi tufayli ayollar amaliyroq kiyimlarga o'tishga intilishgan. Uyda erkin, keng ko'ylaklar kiyilgan bo'lsa, tashqarida ishlayotganlar belini bog'lab, qulaylikni ta'minlashgan. Bu ish sharoitiga moslashuvning aniq misolidir. Ayollar shimlarining ikki qavatli tuzilishi (pastki qismi arzon, yuqori qismi qimmat matodan) amaliy va ijtimoiy omillarni aks ettiradi. Arzonroq matodan tikilgan pastki qism tez eskiydi va amaliyroq bo'lsa, yuqori qismi, ko'rinib turadigan qismi esa https://scientific-jl.com/ped 3 43 Volume-82, Issue-1, May -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 bayram va taqdimotlar uchun bezakli, qimmatbaho matolardan tikilgan. Bu moddiy imkoniyatlar va ijtimoiy mavqe bilan bog'liq. Barcha davrlarda etnik va mintaqaviy xususiyatlari ham an’anaviy kiyimlarga ta’sir qilgan asosiy omillardan biri bo‘lib kelgan. Shunga ko‘ra o'zbek, tojik, qo'ng'irot, chigʻatoy, barlos ayollarining kiyimlariga bir-biriga o'xshashlik va farqlar mavjud bo‘lgan. Biroq, asosiy xususiyatlar (keng shim, bel bog'lash) umumiy mintaqaviy an'ana ekanligi ta'kidlanadi. Tahlil va takliflar. Surxondaryoning tog'li hududlarida chorvachilik bilan shug'ullanuvchi ayollarning echki junidan tikilgan issiq shimlar kiyishi geografik sharoitga moslashuvning yaqqol ko'rinishidir. Ayollar shimlarining matolari va ranglari yoshga qarab ham tanlangan. Yosh qizlar yorqin rangli matolardan tikilgan shimlar kiygan bo'lsa, katta yoshdagi ayollar va qariyalar oddiyroq matolarni afzal ko'rishgan. Bu yoshga va ijtimoiy mavqeaga bog'liq estetik va amaliy tanlovdir. To'y va tantanalarda kiyiladigan shimlar qimmatbaho matolardan tikilishi ham shu holatni