Qaraqalpaq xalíq dástanlarínda tús motiviniń qollanílíw ózgeshelikleri

Аннотация

Tús haqqında kóp pikirler aytılǵan, jazılǵan, mine usı pikirlerdi bir jerge jıynap jámlew kóp waqıt hám úlken imkaniyattı talap etedi. Biraq tús arnawlı túrde az úyrenilgen. Sonıń ushın bul temadaǵı ilimiy ádebiyatlar barmaq penen sanap kórsetetuǵın sıyaqlı. Sonday bolsa da, ol barlıq dáwirlerde filosoflarda, tariyxshılarda, ádebiyatshılarda júdá úlken qızıǵıwshılıq oyatıp kelgen. Dáwirdiń rawajlanıwınıń barlıq basqıshlarında túske áhmiyet berilmegen jaǵdaydı kóre almaymız. Erte dáwirlerden-aq ata-babalarımız túske júdá úlken itibar menen qaraǵan, olardaǵı ramziy belgilerdiń sırı hám mánisin ańlawǵa háreket qılǵan. Mine usınıń nátiyjesi retinde, tústiń hártúrli jorılıwı kelip shıqqan. Qaraqalpaq xalıq dástanları xalıq awızeki dóretiwshiliginiń áhmiyetli janrlarınan biri bolıp, onda xalıqtıń tariyxı, mádeniyatı, dúnyaqarası hám isenimi sáwlelengen. Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiligi, ásirese, dástanshılıq dástúri, xalıqtıń mádeniy miyrası, estetikalıq dúnya qarası hám ruwxıy qádiriyatlarınıń ayqın kórinisi ekenligi belgili. Bul dástanlarda tús motivi oraylıq orınlardan birin iyeleydi hám xalıqtıń arzıw-úmitleri, jeke insanıy isenimleri hám áyyemgi isenimleri menen tıǵız baylanıslı. Túsler arqalı waqıyalardıń rawajlanıwı, qaharmanlardıń ishki dúnyasınıń ashılıwı, sondayaq, joqarı ádep-ikramlılıq ideyalarınıń jámlengeni baqlanadı. Batırdıń tuwılıwı tuwralı xabar kóbinese onıń ata-anasınıń tús kóriwi, sol túste pirleriniń ayan beriwi arqalı ámelge asadı. Bul aytılǵan tús kóriw motivi biziń kórkem ádebiyatımızda jaqın arada payda bolǵan termin emes. Onıń túp-tamırı júdá tereńde, xalıq bolıp qáliplesip, awızeki ádebiyatı payda bolǵan waqıtlarda-aq jırawlar tárepinen onı dástanlarǵa ásirese qaharmanlıq hám ashıqlıq dástanlarǵa kórkemlew usıl retinde qosıp, ózleriniń aytar oyların ótkirlestiriw maqsetinde paydalanǵan. Folklorlıq qaharmannıń tús kóriwi burınnan kiyatırǵan motiv bolıp qaharmannıń batırlıǵın, aqıllılıǵın hám bolajaq islerdiń aldınnan boljanatuǵın kórsetetuǵın bolǵan.