IJTIMOIY TARMOQLARDA DESTRUKTIV AXBOROTLARNING TARQALISHINI MATEMATIK MODELLASHTIRISH (SI, SIR, SIRS MODELLARI ASOSIDA)

Аннотация

Данная статья посвящена совершенствованию методов и моделей прогнозирования и защиты от распространения информационных атак в социальных сетях. Усовершенствованные математические модели, позволяющие получать вероятные оценки распространенности информационных атак в зависимости от механизма распространения подрывной информации в социальных сетях. Ключевые слова: информационная безопасность, кибератака, киберпреступник, архитектура социальной сети. Annotation. This article is devoted to the improvement of methods and models for predicting and protecting against the spread of information attacks in social networks. Improved mathematical models that make it possible to obtain probable estimates of the prevalence of information attacks, depending on the mechanism of dissemination of subversive information in social networks. Keywords: information security, cyberattack, cybercriminal, social network architecture. Axborot texnologiyalarini rivojlantirish va ularni jamiyat faoliyatining barcha sohalarida amalga oshirish axborot xavfsizligi tizimlarini joriy etishni oʻz ichiga oladi. Buning sababi zamonaviy texnologiyalar paydo boʻlishi bilan turli xil tahdidlar virtual muhitda jadal rivojlanmoqda, va mavjud axborot xavfsizligi texnologiyalari eskirmoqda. Soʻnggi bir necha yil ichida bu hodisa ancha sezilarli boʻlib qoldi. “Kiberjinoyatchining asosiy istagi tahdidlar amalga oshirilishidan foyda olish va texnologiya qancha koʻp imkoniyatlar yaratsa, ular (kiberjinoyatchilar) oʻz niyatlarini amalga oshirishda shuncha koʻp imkoniyatlarga ega boʻlishadi” Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston Respublikasida axborot xavfsizligi quyidagi yoʻnalishlarda amalga oshirilmoqda. Bu: 1. Normativ-huquqiy bazani takomillashtirish va rivojlantirish. 2. Axborot xavfsizligini taʻminlash dasturiy taʻminotini ishlab chiqish va amalga oshirish. Xalqaro taʻsir oʻtkazish va boshqa mamlakatlar bilan ilgʻor tajribalarni almashish. Yuqorida aytib oʻtilganlarga qaramay, axborot xavfsizligi sohasida zarur choralarni ishlab chiqish va muvofiqlashtirish masalalari haligacha dolzarb boʻlib turibdi[1-2]. Axborot va psixologik xavfsizlik davlat, jamiyat va xususiy shaxs tomonidan amalga oshiriladigan, har qanday joyda axborot texnologiyalariga hamroh boʻladigan, ular bilan bir joyda toʻliq birlashish darajasigacha boʻlgan jarayonlar va choralardir. Kiberhujumlik psixologik zarar etkazishga qaratilgan hujumlar boʻlib, ular turli xil aloqa 1483 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 platformalari: elektron pochta, tezkor xabar almashish xizmatlari, suhbat xonalari, ijtimoiy tarmoqlar, veb-saytlar, shuningdek, mobil aloqa va Internet orqali amalga oshiriladi. Agar xodimlar tarkibida axborot xavfsizligi boʻyicha yaxshi mutaxassislarga ega boʻlgan tashkilotlar biron bir himoyaga ega boʻlsa, unda maʻlumotlar uzatish tarmoqlarining oddiy foydalanuvchisi xavfsizlik jarayonidagi eng himoyalanmagan boʻgʻin hisoblanadi. Koʻpincha ular trolling, kashchenizm yoki kiberhujumlarning turli xil turlari qurbonlari boʻladi. Afsuski, maxsus maʻlumotga ega boʻlmagan yoki biron bir kompyuter mahoratiga ega boʻlmagan oddiy foydalanuvchi Internet axborot xavfsizligi tahdidlarining himoyasiz qurboniga aylanadi. Shuning uchun ular koʻpincha kiberjinoyatchilarning qurboniga aylanishlari ajablanarli emas. Hujum tashkilotga qaratilgan boʻlsa ham, foydalanuvchi baribir qurbon boʻladi. Axborot-kommunikatsiya tizimlarida ijtimoiy tarmoqlar tuzilishini tahlil qilish Ijtimoiy tarmoq deganda grafigi sifatida aks ettirilishi mumkin boʻlgan tugunlar toʻplami (foydalanuvchilar, guruhlar yoki jamoalar) va ular orasidagi bogʻlanishlar (ijtimoiy oʻzaro aloqalar) dan iborat boʻlgan tuzilma tushuniladi. Ijtimoiy tarmoqlarni arxitekturasi boʻyicha quyidagi guruhlarga boʻlish mumkin: 1.1.-rasm. Ijtimoiy tarmoqlarning markazlashtirilgan arxitekturasi Qisman markazlashtirilmagan (gibrid) yechimlar (1.2-rasm). Birgina misol bu koʻplab oʻzaro bogʻlangan tugunlardan tashkil topgan Diaspora ijtimoiy tarmogʻi, ularning har biri alohida veb-server. Ijtimoiy tarmoq mijoz-server arxitekturasiga ega, foydalanuvchilar ulanadigan serverni tanlashlari mumkin. 1484 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 1.2-rasm. Qisman markazlashtirilmagan ijtimoiy tarmoq arxitekturasi Toʻliq markazlashtirilmagan P2P (peer-to-peer) ijtimoiy tarmoqlari (1.3-rasm). Maʻlumotlar mijoz tomonidan saqlanadi va qayta ishlanadi [3-4], bu ham serverdir. Ushbu ijtimoiy tarmoqlarga quyidagilar kiradi: LifeSocial, PeerSoN, Safebook, Pandora. 1.3-rasm. Toʻliq markazlashtirilmagan ijtimoiy tarmoq arxitekturasi Shunday qilib, biz xulosaga kelishimiz mumkinki, agar ijtimoiy tarmoqlarda buzgʻunchi maʻlumotlarning tarqalishini toʻxtatish zarur boʻlsa, foydalanuvchilarning butun ijtimoiy tarmoqni toʻliq blokirovka qilish kerak boʻlmasdan tarqalishi va oʻzaro aloqasi amalga oshiriladigan bir nechta tugunlarni blokirovka qilish kifoya. Ijtimoiy tarmoqlarda axborot xurujlari turlarining xususiyatlari Axborot tahdidi -