КРИПТО-АКТИВЛАРНИНГ ҲУҚУҚИЙ ТАРТИБГА СОЛИНИШИ ЎЗБЕКИСТОНДА: ЖОРИЙ ҲОЛАТ ВА ИСТИҚБОЛЛАР

Аннотация

Crypto-assets are becoming an essential element of the digital economy. This article examines the specifics of their legal regulation in Uzbekistan, including legislative acts, licensing, existing risks, and prospects for further development. Special attention is given to the challenges faced by the state and proposed measures for their resolution. Ҳозирги рақамли иқтисодиёт крипто-активлар, жумладан, криптовалюталар ва токенларни ўз ичига олган ҳолда, молиявий операциялар ва иқтисодий фаолият учун янги имкониятлар яратишда фаол интеграциялашмоқда. Шу билан бирга, уларнинг хавфсизлик, қонунийлик ва барқарорлик масалаларига доир ҳуқуқий тартибга солиш бўйича саволлар юзага келмоқда. Глобал тенденцияларни инобатга олган ҳолда, Ўзбекистонда мазкур соҳани тартибга солиш учун қонунчилик базасини шакллантириш бўйича фаол чоралар кўрилмоқда. Ушбу мақола Ўзбекистонда крипто-активларни ҳуқуқий тартибга солишнинг жорий ҳолати, муаммоли жиҳатлари ва ривожланиш истиқболларини таҳлил қилишга бағишланган. Крипто-активлар: таъриф ва ўзига хос хусусиятлар Бугунги кунда рақамли технологияларнинг ривожланиши крипто-активларни фойдаланувчилар мақсадларига эришиш учун муҳим воситага айлантирди. Тарихий нуқтаи назардан олганда, пул маҳсулотлар (гўшт, туз, дон) билан айирбошлашдан то қимматбаҳо металларга, кейин эса олтин билан таъминланган қоғоз пулларгача узоқ ривожланиш йўлини босиб ўтган. XX аср ўрталарида кўпчилик давлатлар олтин стандартидан воз кечиб, иқтисодий эҳтиёжларга қараб пул чоп этишни бошладилар, бу эса инфляция ва дефляцияга олиб келди. Эволюция электрон пуллардан бошланди, улар молиявий операцияларни рақамлаштириш натижаси сифатида вужудга келди. Электрон пуллар илк бор 1475 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 марказлашган назорат тизими сифатида, марказий банклар томонидан бошқарилган ҳолда пайдо бўлди. Бироқ, фойдаланиш вақти, комиссия ва лимитлар каби чекловлар децентрализован рақамли пулларни яратишга туртки бўлди. 2008 йилда Сатоши Накамото томонидан биринчи криптовалюта — Bitcoin концепциясини тақдим этувчи иш эълон қилинди. Криптовалюта — бу фақат рақамли ёки виртуал шаклдаги валюта бўлиб, Интернет орқали мавжуд бўлади. У блокчейн технологиясини қўллаб-қувватлайди, бу эса операцияларнинг шаффофлиги, хавфсизлиги ва децентрализациясини таъминлайди. Асосий хусусиятлари: • Географик ёки регулятив чекловларсиз фойдаланувчилар учун тўлиқ очиқлик. • Марказий бошқарув органининг йўқлиги, бу фирибгарлик хавфини минимал даражага туширади. • 24/7 режимида ишлаш имконияти. • Криптографик усуллар орқали маълумотларни юқори даражада ҳимоя қилиш. Тарихий шарҳ Биринчи криптовалюталар 2009 йилда Bitcoin яратилиши билан пайдо бўлди. У децентрализацияланган хусусияти ва блокчейн технологияларининг шаффофлиги туфайли инқилобий молиявий воситага айланди. Ўзбекистонда крипто-активларни ҳуқуқий тартибга солишни ривожлантириш яқинда бошланди. 2022 йилда крипто-биржалар, майнинг-пуллар ва бозорнинг бошқа иштирокчилари учун лицензиялашга қаратилган илк қонунчилик ҳужжатлари қабул қилинди. Тартибга солишнинг асосий жиҳатлари 1. Крипто-активларнинг тушунчаси ва уларнинг ҳуқуқий мақоми. Ўзбекистон Республикаси Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги директорининг 2022 йил 14 июлидаги №32-сонли буйруғига мувофиқ, крипто-актив маълумотларнинг тақсимланган реестрида мавжуд бўлган, қиймати ва мулкий ҳуқуқлари бўлган рақамли ёзувлар мажмуаси сифатида белгиланган. Бироқ, крипто-активларнинг ноқонуний айланмаси қуйидаги жиноятларга олиб келиши мумкин: • Банк карталари билан боғлиқ фирибгарлик ва ўғрилик. • Наркотик воситалар ва психотроп моддалар савдоси. • Терроризмни молиялаштириш. • Пора бериш ва пора олиш. • Жиноий даромадларни легаллаштириш. • Ўқотар қуролларнинг ноқонуний айланмаси. 2. Фаолиятни лицензиялаш. ИЛМА директорининг 2024 йил 5 декабридаги №100-сонли буйруғига мувофиқ, крипто-активлар соҳасидаги фаолиятни амалга ошириш учун лицензия олиш талаб этилади. Лицензия тўловлари миқдори: • Крипто-биржа учун: 73 400 базавий ҳисоб-китоб миқдори (27 млрд. 525 млн. сўм). • Майнинг-пул учун: 3 000 базавий ҳисоб-китоб миқдори (1 млрд. 125 млн. сўм). • Крипто-депозитарий учун: 7 000 базавий ҳисоб-китоб миқдори (2 млрд. 625 млн. сўм). • Крипто-дўкон учун: 3 700 базавий ҳисоб-китоб миқдори (1 млрд. 387 млн. 500 минг сўм). 3. Қонунбузарликлар учун жавобгарлик. 1476 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 Крипто-активлар соҳасидаги қонунбузарликлар учун маъмурий ва жиноий жавобгарлик чоралари кўзда тутилган. Хусусан: Маъмурий жавобгарлик: o Крипто-активларнинг ноқонуний айланмаси ёки лицензиянинг йўқлиги учун — активларни мусодара қилиш ва 15 суткагача маъмурий қамоқ ёки 20 дан 30 базавий ҳисоб- китоб миқдоригача жарима. o Аноним крипто-активлар билан операциялар учун — мансабдор шахсларга 30 дан 40 базавий ҳисоб-китоб миқдоригача жарима. Жиноий жавобгарлик: o Такрорий ёки йирик миқдордаги ноқонуний айланма учун (345 млн. сўмдан юқори) — 400 базавий ҳисоб-китоб миқдоригача жарима ёки 5 йилгача озодликдан