K.RAXMANOVTIŃ DRAMALIQ SHIǴARMALARINDA FRAZEOLOGIYALIQ ÓTLESIWLERDIŃ QOLLANILIWI

Аннотация

This article provides information about phraseological units used in the dramatic works of K.Rakhmanov. Key word: phraseologizm, phraseological unit ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ В ДРАМАТУРГИЧЕСКИХ К.РАХМАНОВА Аннотация. В статье дается информатця о фразеологических единицах, используемых в драматических произведениях К. Рахманова Ключевые слова: фразеологигзм, фразеологических единица Xalqımız tilinde neshshe ásirler dawamında jeke leksikalıq birlikler sıpatında qáliplesken, jeke komponentler ózleriniń turaqlı ornına iye hám mánilik jaqtan obrazlı harakteri basım bolǵan turaqlı sóz dizbekleri yaǵnıy frazeologizmler kúndelikli turmısta jiyi qollanıladı. “Frazeologizmler-bul xalıq danalıǵınıń hám sóylew sheberliginiń qaymaq sózlerge dóngen formaları. Olar ańsat este qaladı hám qollanıw ushın júdá qolaylı. Biziń oylarımız, sezimlerimiz, ishki debdiwlerimiz, emociyalarımız, sóz etilip otırǵan obektimiz yamasa is- háreketimiz frazeologizmler arqalı, ápiwayı sóz dizbekleri menen aytılǵannan góre, anaǵurlım anıǵıraq, tásirsheńlirek, ekispressivlirek, sulıwıraq, sezimtal hám júrek tórinen shıqqan boladı”1 Frazeologizmler túrkiy til biliminde ótken ásirdiń ortalarınan baslap arnawlı túrde izertlene basladı. Bul dáwirlerde S.N.Muratov, Sh.U.Raxmatullaevtiń, A.Shomaqsudov, G.A.Bayramov, M.F.Chernov sıyaqlı bir qansha ilimpazlar frazeologizmler boyınsha ilimiy miynetler, monografiya hám dissertaciyalar isledi. Belgili ózbek tilshisi B.Yuldashev óziniń “Ózbek frazeologiyası va frazeologizmning shakillanishi hamda taraqqiyoti” atlı miynetinde turkiy til bilimindegi frazeologizmlerdiń qáliplesiw hám rawajlanıwın úsh dáwirge bólip qaraydı: I dáwir XVIII ásirdiń ortalarınan XX ásirdiń 30-jıllarına shekemgi dáwirdi óz ishine aladı. Bul frazeologizmnin izertleniwiniń jolǵa qoyılǵan waqtı. II dáwir XX ásirdiń 30-50-jılları. Bul lingvistikada frazeologizmniń óz aldına taraw bolıp qáliplesiw dáwiri. III dáwir XX ásirdiń 60-jńllarınan baslanıp házirge shekem dawam etip kelmekte.2 Qaraqalpaq til biliminde frazeologiya máseleleri boyınsha eń dáslepki ilimiy miynet S.Naurızbaeva tárepinen jazıldı. Ol 1967-jılı Moskvada “Qaraqalpaq tilindegi turaqlı hám frazeologiyalıq sóz dizbekleri máseleleri” degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. 1 40 0 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Bunnan soń 2000-jılı G.Aynazaraova tárepinen “Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler”, 2019-jılı G.Allambergenova tárepinen “I.Yusupov shıǵarmalarında frazeologizmlerdiń stillik qollanılıwı”, 2020-jılı A.Pirniyazova tárepinen “Qaraqalpaq tili frazeologiyalıq sisteması hám onıń stilistikalıq imkaniyatları ” hám 2021-jılı B.Bekniyazov tárepinen “Qaraqalpaqstan qazaqları tilindegi somatikalıq frazeologizmlerdiń lingvomádeniy analizi” degen temalarda kandidatlıq hám doktorlıq dissertatciyalar jaqlandı. Sonday-aq usı kúnge shekem bir qansha avtorlar tárepinen frazeologiyalıq sózlikler dúzildi. Bul sózlikler qatarında eń dáslep 1985-jılı J.Eshbaev avtorlıǵında baspadan shıqqan “Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi” miynetin atap ótsek boladı. Bul miynette eń dáslep frazeologizm haqqında túsinik beriledi, sonday-aq olardıń semantikalıq birigiwshiligi, sóz shaqaplarına qatnası, grammatikalıq xizmeti, naqıl-maqallar menen uqsaslıq hám ayırmashılıqları, frazeologiyalıq sinonimler hám variantlar, frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń túrleri haqqında sóz etedi. Ol bul miynetinde frazeologiyalıq sóz dizbeklerin úsh toparǵa yaǵnıy frazeologiyalıq ótlesiw, frazeologiyalıq birlik hám frazeologiyalıq dizbek dep bóliwdi maqul kóredi. Frazeologiyalıq ótlesiwler-ulıwma mazmunı quramındaǵı kompanentlerdiń jeke mánilerine baylanıslı bolmaǵan hám kúshli ekspressivlik mánige iye sóz dizbekleri: túyeniń ústinen iyit qabıw, tili menen oraq orıw, eki kózi tórt boliw, salısı suwǵa ketiw. 3 Mısalı túyeniń ústinen iyt qabıw frazeologizimin alıp qarasaq, bul frazeologizm “músápir, ǵárip, ańqaw” degen mánini bildiredi. Pútin bir frazeologizimnen bul mániniń kelip shıǵıwına onıń quramındaǵı komponentleriniń hesh qanday qatnası joq. Bunnan kórinip turǵanınday frazeologiyalıq ótlesiwdegi sózler ózleriniń dáslepki mánisinen pútkilley uzaqlasıp, olardıń hámmesi bir mánini ańlatıp keledi. Sonlıqtan da bunday dizbektegi sózlerdi bir tilden ekinshi tilge awdarmalaǵanda, olardı sózbe-sóz awdarmalawǵa bolmaydı, al ulıwma ańlatatuǵın mánisine qaray hám sol awdarılatuǵın tilde sol dizbekke sáykes ekvivalentin tawıp awdarıw kerek. Frazeologiyalıq ótlesiwler mine usınday ózeshelegi menen basqa turaqlı sóz dizbeklerinen ózgeshelenip turadı. Sonıń ushın, olar basqa frazeologizmlerge qaraǵanda publicistikalıq yáki kórkem bayanlawlarda, súwretlewlerde semantikalıq-stillik derekler sıpatında xızmet atqarıp keliwge iykem boladı. Sonlıqtan da qaraqalpaq ádebiyatınıń kóp qırlı talant iyesi bolǵan K.Raxmanov óz shıǵarmalarında frazeologizmlerdi ásirese, frazeologiyalıq ótles