B.F.SKINNER – XULQ-ATVOR NAZARIYASI HAQIDA MA’LUMOT VA UNI BOSHLANG’ICH SINFLARDA QO’LLASH TEXNIKASI

Аннотация

Ushbu metodik tavsiyada B. F. Skinnerning xulq-atvor nazariyasi va uning boshlang‘ich sinflarda o‘qish savodxonligini oshirishga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Skinnerning operant shartlanish konsepsiyasi o‘quvchilarning xatti-harakatlarini rag‘batlantirish va boshqarish orqali ta’lim jarayonini samarali tashkil etishga imkon beradi. Metodik tavsiyada quyidagi asosiy tamoyillar yoritilgan: Ijobiy rag‘batlantirish – maqtov, mukofot va motivatsiya orqali o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan ishtiyoqini oshirish. Salbiy rag‘batlantirish – noqulay holatlarni bartaraf etish orqali o‘quvchilarni maqsadga yo‘naltirish. Jazo va differensial mustahkamlash – noto‘g‘ri xatti-harakatlarni kamaytirish va to‘g‘ri yondashuvlarni rivojlantirish. KALIT SO‘ZLAR: . B. F. Skinner, Xulq-atvor nazariyasi, Operant shartlanish, Ijobiy rag‘batlantirish, Salbiy rag‘batlantirish, Jazo va differensial mustahkamlash Tarkibi: Muallif – N.A.Oripova Andijon viloyati Izboskan tumani 26-maktab boshlang’ich sinf o’qituvchisi Muharrir: - M.R.Olimova Andijon viloyati Izboskan tumani 32-maktab oliy toifali boshlang’ich sinf o’qituvchisi Taqrizchilar: - A.Darmonqulova Andijon viloyati Izboskan tumani 26-maktab boshlang’ich sinf o’qituvchisi https://scientific-jl.com 2 7 9 63-son_1-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali D.Esonova Andijon viloyati Izboskan tumani 35-maktab boshlang’ich mentor o’qituvchisi Kirish. B. F. Skinner va uning xulq-atvor nazariyasi. F. Skinner kim edi? Burrhus Frederic Skinner (1904–1990) — amerikalik psixolog, behaviorizm (xulq-atvor psixologiyasi) yo‘nalishining yetakchi vakili. U inson va hayvonlarning xulq-atvorini o‘rganib, ta’lim jarayonida rag‘batlantirish va jazolashning ta’sirini tahlil qilgan. Uning ishlari pedagogika, psixologiya va ta’lim sohalariga katta ta’sir ko‘rsatgan. Skinner “operant shartlanish” tushunchasini ishlab chiqdi, bu esa odamlarning xatti-harakatlarini tashqi omillar (rag‘bat va jazo) orqali boshqarish mumkinligini ko‘rsatadi. Skinnerning xulq-atvor nazariyasi shunday prinsipga asoslanadi: Inson xulq-atvori natijalarga bog‘liq. Agar xatti-harakat yaxshi natija (rag‘bat) bersa, odam uni takrorlashga moyil bo‘ladi. Agar natija salbiy bo‘lsa, u xatti-harakat yo‘qoladi yoki kamayadi. Skinnerning operant shartlanish tushunchasi asosida xatti-harakatlar rag‘batlantirish va jazolash orqali o‘zgartirilishi mumkin. Skinner tomonidan belgilangan asosiy tushunchalar. Operant xatti-harakatlar – odam yoki hayvon muayyan natijaga erishish uchun bajaradigan harakatlar. Masalan, bola yaxshi javob bersa, o‘qituvchi uni maqtaydi. Natijada, bola kelajakda ham darsga tayyorlanishga intiladi. Ijobiy rag‘batlantirish (Positive Reinforcement) – yaxshi xulq-atvor uchun beriladigan mukofot yoki maqtov. Bu o‘quvchilarni motivatsiya qiladi. Masalan, yaxshi o‘qigan o‘quvchiga yulduzcha yoki baho berish. Salbiy rag‘batlantirish (Negative Reinforcement) – noqulay sharoitni yo‘qotish orqali o‘quvchini ijobiy xulq-atvorga yo‘naltirish. Masalan, o‘quvchi topshiriqni bajarsa, unga uyga vazifa kamaytiriladi. Jazo (Punishment) – noto‘g‘ri xatti-harakatni kamaytirish uchun beriladigan salbiy ta’sir. Masalan, dars davomida tartibni buzgan o‘quvchini o‘yindan chetlatish. Differensial mustahkamlash (Differential Reinforcement) – faqat ijobiy harakatlarni rag‘batlantirish va noto‘g‘ri harakatlarni e’tiborsiz qoldirish. Bu usul orqali noto‘g‘ri xatti-harakatlar asta-sekin yo‘qoladi. Skinnerning xulq-atvor nazariyasining ta’limga tatbiqi Skinner ta’lim jarayonida rag‘batlantirish muhim ekanligini ta’kidlagan. Uning yondashuvi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini o‘qishga motivatsiya qilishda juda foydalidir. Ta’limda Skinner nazariyasining qo‘llanilishi: Rag‘batlantirish tizimi yaratish. Mukofot tizimi: O‘quvchilarning yaxshi natijalari uchun baho, yulduzcha yoki sovg‘alar berish. https://scientific-jl.com 2 8 0 63-son_1-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Ma’naviy rag‘batlantirish: O‘qituvchi tomonidan maqtov, tabrik va dalda berish. Xatolardan o‘rganish. O‘quvchilar noto‘g‘ri javob berganda, jazolash o‘rniga to‘g‘ri yo‘naltirish va maslahat berish. O‘yin orqali o‘qitish. Bolalar uchun o‘yin va tanlovlar yaratish, g‘oliblarni mukofotlash. Individul yondashuv.Har bir bolaning qobiliyatiga mos mashqlar berish va ularga shaxsiy yondashish. Skinnerning xulq-atvor nazariyasi ta’lim jarayonida rag‘batlantirish va jazolash muhim ekanligini ko‘rsatadi. Agar o‘quvchilar yaxshi xulq-atvor uchun mukofot olsalar, ular kelajakda ham shunday qilishga intiladilar. Differensial mustahkamlash, ijobiy rag‘batlantirish, o‘yin va mukofot tizimlari boshlang‘ich sinflarda ta’lim samaradorligini oshirishga yordam beradi. Skinnerning yondashuvi hozirgi zamonaviy ta’lim tizimida ham keng qo‘llanilib, faol o‘qitish metodikalarini yaratishga asos bo‘lib xizmat qiladi. Skinner nazariyasini boshlang‘ich sinflarda qo‘llash B. F. Skinnerning xulq-atvor nazariyasi va operant s