HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILIDA SIRG‘ALUVCHI UNDOSH FONEMALANING FONOLOGIK TAVSIFI

Аннотация

This article examines the phonological characteristics of sibilant consonant phonemes in modern Uzbek literary language, based on their articulatory and acoustic features. Their role in the phonemic system, oppositions with other phonemes, positional alternations, and morphophonological functions are analyzed. The article also highlights dialectal differences and phonostylistic aspects. It contributes to a deeper understanding of the contemporary phonological system of the Uzbek language. Keywords: sibilant consonants, phoneme, phonological system, articulation, Uzbek literary language. https://scientific-jl.com 3 9 5 63-son_1-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali O’zbek tilida sirg’aluvchi undoshlar 12 ta bo’lib, ular quyidagilardan iborat: "V" fonemasi - lab-tish, sirgʻaluvchi, jarangli, shovqinli undosh. Ruscha oʻzlashma soʻzlarda "v" jarangsiz undosh ta'sirida yoki soʻz oxirida jarangsiz "f" tarzida talaffuz etiladi: avtomat - afomat, ustav- ustaf kabi. "F" fonemasi - lab-tish, sirgʻaluvchi, jarangsiz undosh. Jonli soʻzlashuvda lab- tish "f"ning lab-lab, portlovchi, jarangsiz "p" tarzida talaffuz qilinish holatlari uchrab turadi: faqat- paqat, qafas- qapas kabi. "S" fonemasi- til oldi, sirgʻaluvchi, jarangsiz shovqinli undosh. Deyarli barcha pozitsiyalarda oʻzining asosiy ottenkasini saqlaydi: asbob, asta, asos kabi. "Z" fonemasi- til oldi, sirgʻaluvchi, jarangli, shovqinli undosh. Jarangsiz undosh taʼsirida "s"ga oʻtadi: iztirob-istirob, mazkur-maskur kabi. Qadimgi turkiy tilda soʻz boshida qoʻllanmagan. "Sh" fonemasi- til oldi, sirgʻaluvchi, jarangsiz, shovqinli undosh. "Sh" fonemasi qadimiy hisoblanadi. "J" fonemasi - til oldi, sirgʻaluvchi, jarangli, shovqinli undosh. Soʻz oxirida qoʻllanish holatlari faqat ruscha - baynalminal oʻzlashma soʻzlarda uchraydi: janr, jeton, jemper, major, barja ekipaj, massaj, peyzaj, staj kabi. "Y" fonemasi- til oʻrta, sirgʻaluvchi, jarangli undosh. "Y" undoshi yumshoq tovushdir, shuning uchun u bilan yondosh qoʻllangan unlilar akkomodatsiyaga uchraydi. Yoʻl, yuvmoq kabi. "L" fonemasi - til oldi, sirgʻaluvchi, jarangli, sonor tovush. Feʼlning shart mayli va sifatdosh shakllarida ( -sa, -gan qoʻshimchalaridan oldin qoʻllanganda) jonli soʻzlashuv nutqida oʻzak oxirida "l" tushib qolishi ham mumkin: kelsa- kesa, kelgan- kegan kabi. "R" fonemasi- til oldi, jarangli, titroq, sonor tovush. Toshkent shevasida otning koʻplik qoʻchimchasi -lar bilan qoʻllangan shaklida shu qoʻchimcha oxiridagi "r" ning tushib qolishi keng tarqalgan: kitoblar- kitobla, akamlar- akamla kabi. Ammo bu adabiy til meʼyori sanalmaydi. "Gʻ" fonemasi - chuqur til orqa, sirgʻaluvchi ,jarangli, shovqinli undosh. Qadimgi turkiy tilda "g"ning variatsiyasi boʻlgan va soʻz boshida qoʻllanmagan. Shevalarda soʻz oxiridagi "gʻ"ning oʻrnida "v"ning qoʻllanishi ham kuzatiladi: togʻ- tov, toʻgʻri- tuvri kabi. "X" fonemasi- chuqur til orqa, sirgʻaluvchi, jarangsiz, shovqinli undosh. "X" undoshidan soʻng qoʻllangan unlilar orqa qator ottenka bilan talaffuz etiladi. "H" fonemasi- boʻgʻiz undoshi, sirgʻaluvchi, jarangsiz, shovqinli tovush. Asosan, arab va fors tillaridan oʻzlashgan soʻzlarda yoki shu soʻzlardan yasalgan oʻzbekcha yasama soʻzlarda qoʻllanadi: hammol, haqiqat, humo, hunar, huquq, hurriyat, jumhuriyat kabi. https://scientific-jl.com 3 9 6 63-son_1-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Jarangli jarangsizligiga koʻra jufti boʻlgan sirgʻaluvchi undoshlar oʻzaro oppozitsiya hosil qiladi: z-s, v-f, gʻ-x. Foydalangan adabiyotlar roʻyxati: 1. Jamolxonov.H. Hozirgi oʻzbek adabiy tili. Toshkent - 2013. (110-115 betlar) 2. Qilichev.Q, Madliyev.A. Hozirgi oʻzbek adabiy tili. Toshkent - 1992. 3. Abdurahmanov.Gʻ, Rustamov.A. Qadimgi turkiy til. Toshkent - 1982. https://scientific-jl.com 3 9 7 63-son_1-to’plam_Iyun-2025