HOZIRGI O’ZBEK ADABIY TILIDA UNDOSHLAR TAVSIFI: FIZIK- AKUSTIK, ANATOMIK-FIZIOLOGIK VA FUNKSIONAL- FONOLOGIK ASPEKTLAR.

Аннотация

This article presents a comprehensive description of consonant sounds in the modern Uzbek literary language from the physical-acoustic, anatomical- physiological, and functional-phonological perspectives. It analyzes the physiology of sound production, the acoustic properties of sound waves, and the role of consonants within the phonological system, based on modern linguistic achievements. The article https://scientific-jl.com 3 9 8 63-son_1-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali also provides scientific explanations of the role of consonants in speech, their function in phonetic balance, phonemic status, and oppositional (contrastive) relations. Keywords: Consonant sounds, physical-acoustic properties, anatomical- physiological process, phonological system, phoneme, articulation, opposition, distinctive feature. Fonetik birliklar tilning asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Tilshunoslikda tovushlar o‘rganilayotganida ularning turli jihatlari — fizik, fiziologik va funksional tomonlari muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, undosh tovushlar nafaqat nutq tovushi sifatida, balki fonologik tizimning faol elementlari sifatida ham chuqur tahlilni talab etadi. Hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi undoshlar zamonaviy fonetika va fonologiya yutuqlari asosida, kompleks yondashuv orqali o‘rganilishi tilshunoslikda muhim ilmiy muammo sifatida qaralmoqda. O‘zbek tilidagi undoshlar fonetik tizimda unli tovushlarga nisbatan son jihatdan ko‘proq bo‘lib, ular artikulyatsion nuqtai nazardan murakkabroq hosil bo‘ladi. Undosh tovushlar nutq paytida havo oqimining ma’lum bir joyda to‘siqqa uchrashi natijasida yuzaga keladi. Fizik-akustik nuqtai nazardan undosh tovushlar tovush to‘lqinlarining tebranish chastotasi, kuchi, davomiyligi va spektral xususiyatlari bilan tavsiflanadi. Masalan, portlovchi undoshlar (p, b, t, d, k, g) qisqa davomli, kuchli amplitudaga ega bo‘lib, tovush signallarida keskin o‘zgarishlar hosil qiladi. Shovqinli undoshlar esa (s, z, sh, j) yuqori chastotali spektrga ega bo‘lib, uzunroq va kuchsizroq tovushlar bilan ajralib turadi. Fonetik laboratoriyalarda spektrograf yordamida o‘tkazilgan tajribalar natijasida aniqlanishicha, o‘zbek tilidagi shovqinli undoshlarning akustik belgisi ularning spektral zichligi va davomiyligidir. Masalan, “s” tovushi 4000–8000 Hz chastotali zona bilan tavsiflanadi. Anatomik-fiziologik jihatdan undoshlar odam organizmining nutq a’zolari — til, tanglay, lablar, tishlar, halqum, hiqildoq kabi a’zolar ishtirokida yuzaga keladi. Artikulyatsiya nuqtasi va usuliga ko‘ra undoshlar quyidagicha tasniflanadi: Artikulyatsiya joyiga ko‘ra: lab undoshlari (p, b, m), tish oldi (t, d), tanglay (k, g), hiqildoq (x, h) va boshqalar; Artikulyatsiya usuliga ko‘ra: portlovchi (p, b, t, d), sirg‘aluvchi (s, z, sh), burun (m, n, ng), yon (l), titrovchi (r) undoshlar. Tajribaviy fonetika ma’lumotlariga ko‘ra, undosh tovushlar hosil bo‘lishida markaziy nerv tizimi, ayniqsa miya po‘stlog‘i faoliyati muhim ahamiyatga ega bo‘lib, nutq reflekslarining aniq va tartibli amalga oshishini ta’minlaydi. Fonologik nuqtai nazardan undoshlar fonema sifatida nutqdagi ma’no farqlovchi birliklar hisoblanadi. Ular differensial belgilar (jarangli-jarangsiz, portlovchi- portlovchisiz, burun-burunsiz va h.k.) orqali boshqa fonemalardan ajralib turadi. Misol uchun: “bol” – “pol” – “mol” – “tol” kabi so‘zlarda faqat bir undoshning o‘zgarishi https://scientific-jl.com 3 9 9 63-son_1-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali butun so‘z ma’nosining o‘zgarishiga olib keladi. Fonologik tizimda undoshlar bir-biri bilan oppozitsiya munosabatida bo‘lib, bu qarama-qarshiliklar tilning morfologik, leksik va sintaktik darajalarida faol ishlatiladi. Tilshunos A.A. Abduazizovning ta’kidlashicha, o‘zbek tilidagi undosh fonemalar tizimi 25 ta asosiy fonemani o‘z ichiga oladi va ularning har biri tilning fonologik barqarorligini ta’minlaydi. Bundan tashqari, undoshlar orasida pozitsion fonetik o‘zgarishlar (assimilyatsiya, dissimilyatsiya, eliziy, metateza) mavjud bo‘lib, ular nutq sur’ati, urg‘u, fonetik muhit kabi omillarga bog‘liq holda yuzaga keladi. Xulosa qilib aytganda, hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi undosh tovushlar ko‘p qirrali fonetik birliklar bo‘lib, ular fizik-akustik, anatomik-fiziologik va funksional- fonologik jihatdan mukammal o‘rganishni talab qiladi. Tovushlarning bu uch jihati birgalikda til tizimining to‘laqonli ishlashini ta’minlaydi. Undoshlar nafaqat nutqning ovozli materiali, balki fonemik tizimning asosiy bo‘g‘inlaridan biri sifatida tilshunoslikda alohida o‘rin egallaydi. Ularning tahlili fonetika, fonologiya, psixolingvistika va eksperimental tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri bo‘lib qolmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abduazizov A. A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fonetikasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2007. 2. Jo‘raev N. Fonologiya masalalari. – Toshkent: Fan, 1984. 3. Madvaliev A. O‘zbek tilining amaliy f