Творчество Абдуллы Кадири: анализ и описание

Аннотация

The article deals with the issues of studying the works of the prominent Uzbek writer Abdulla Kodiri and other scholars’ analysis of his works. It analyzes the translations of his works into foreign languages and mistakes in these translations. Uzbek scholar Matyakub Kushchanov’s scientific views were commented on the paper, as well as, his evaluation of the works of prominent writer. Also, there is an interpretation of the idea how the writer skilfully used the elements of verbal folk art in his original novels. The paper considers literal peculiarities of Uzbek literature, rich Uzbek vocabulary resources, national peculiarity of writer’s characters, their faith, kindness and purity, humanism and patriotism, proud of their Motherland. Keywords and expressions: works of Abdulla Kodiri, foreign languages translation, scientific idea, verbal folk art, original novel, national school of romanism, artistic originality, vocabulary resources of the language, national peculiarities. Буюк ўзбек ёзувчиси Абдулла Қодирий томонидан Абдулла Қодирий ижоди ва асар- ижодини ўрганиш ХХ асрнинг 20-йилларидан ларининг кўп жиҳатларига муносабат билди- бошланди. Мазкур жараёнга хассос ўзбек рилди ва ўрганилди. Кўпгина олимлар М. Қўш- адибининг ноёб талантига қойил қолиш ва унга жонов, Л. Қаюмов, Ҳ. Абдусаматов, С. Мир- тан бериш мақсадида эмас, балки бу улуғ валиев, А. Алиев, Б. Имомов, У. Норматов, инсонни, истеъдодли ёзувчини бадном қилиш А. Қулжонов, Ш. Турдиев, Ф. Насриддинов ва ниятида қўл урилди. Мазкур кимсалар ўзлари- бошқа адабиётшуносларнинг адиб ижодига ба- нинг қора ниятларига ҳам эришдилар. Халқи- ғишланган мақолалари, рисолалари юзага кел- миз таъбири билан айтганда, ҳақиқат эгилади, ди3. Мазкур илмий тадқиқотлар қайси даврда ва букилади, лекин синмайди. Қизил империя- ким томонидан ёзилганлигига кўра ҳам кескин нинг доҳийларидан бири Сталин вафотидан ке- фарқланади. Мустақиллик даврида адибнинг йин қатағон қурбонларининг номи ва асарлари асарлари муаллиф ёзган асл нусхага мос ҳолда оқлана бошлади. Шундан сўнггина ўзбек ада- тўлиқ шаклда нашр этилди. Унинг асарлари ҳа- биётшунослари Абдулла Қодирий ижоди ҳақи- қидаги янгича илмий таҳлиллар М. Қўшжонов, да илиқ фикрларни айтишга журъат эта олди- О. Собиров, Ҳ. Қодирий, И. Ғаниев, У. Норма- лар1. Ёзувчининг асарлари қайта чоп этила тов, С. Мирвалиев ва Б. Карим каби адабиёт- бошланди, аммо улардаги миллат равнақи учун шунослар томонидан баён қилинди. ўзаро жипсликка ва миллий мустақилликка Ўзбек деганда хаёлимда биринчи галда чорловчи жойлари олиб ташланган эди. “Ўткан Абдулла Қодирий сиймоси гавдаланади. Шу кунлар”, “Меҳробдан чаён” тарихий роман- боисдан бўлса керак, унинг асарларида соф лари ва “Обид кетмон” қиссасининг рус ўзбек ҳаёти, ўзбек руҳи, унинг маънавияти ўз тилига, қардош ва хорижий тилларга таржима ифодасини топган4. Бу ҳассос ёзувчимизга қилиниши билан Абдулла Қодирий ихлос- Матёқуб Қўшжонов томонидан берилган энг мандларининг доираси кенгайди. Ўз нав- муносиб таъриф эди. Адабиётшунос олим ўзи- батида, адибнинг ижодига қизиқиш яна ҳам нинг мўъжазгина рисоласида Абдулла Қоди- ортиб борди2. Лекин ачинарлиси, бу таржима- рийнинг “Ўткан кунлар”, яъни илк романи- ларда ёзувчининг миллатпарварлик руҳида даги характер яратиш, сирли баён қилиш, куюнчаклик билан ёзган шоҳ сатрлари ўз қаҳрамонни оғир вазиятга солиш, тугунлар аксини топмади. Шўро даври ўзбек олимлари бирлиги, кескин ўзгариш, тескари ўзгариш, 1 Султон И. Ёзувчи Абдулла Қодирий ҳақида. “Қизил 3 Ўша манба. 5-б. Ўзбекистон”, 1956 йил 28 октябрь сони. 4 Қўшжонов М. Ўзбекнинг ўзлиги (“Қодирийга 2 Мирзаев И. Абдулла Қодирийнинг ижодий эволю- армуғон”). – Т.: Абдулла Қодирий номидаги халқ цияси. – Т.: Фан, 1977. 5-б. меъроси, 1994. 3-б. 31 S H A R Q M A S H ’ A L I совуққонлик билан кузатиш, ўзгача йўл беришга хизмат қилган. Шундан сўнг жасо- тутиш, тугунларни эстетик ва реалистик, ратли ва дадил қиз Раъно образи эркак ли- антитеза йўли билан ечиш, инсоний босини кийиб, ўз ҳақ-ҳуқуқи учун курашган, гўзаллик, зиддият туғдирувчи кучлар, ҳатто ватанни ҳимоя қилган, халқ манфаати тасвир ихчамлиги, психологик картина, оғир йўлида от миниб қилич тортган ва қаҳра- вазиятлар ва воқеалар ривожини тайёрлаш, монлик кўрсатган6 аёлларимизнинг тимсол- ғоявий бирлик, алангалар исканжасига олиш ларидан руҳланиб яратилганлиги таъкидлан- ва ишонарли тасвир маҳоратини далиллар ган. Ёзувчи бу романида ҳам воқеаларнинг асосида очиб берган. М. Қўшжонов ёзув- кутилмаган, кескин бурилишларидан фойда- чининг иккинчи романи “Меҳробдан чаён” ланган. У кескин вазиятларни юзага келти- ҳақида фикр билдирар экан, мазкур ради, қаҳрамонларнинг ҳаётини таҳликада асарнинг “Ўткан кунлар” романидан фарқли қолдиради. Адиб оғир вазиятлар орқали об- жиҳатларини очишга астойдил киришади. разларнинг асосий хислат ва қирраларини Роман қаҳрамонларининг характерига мос босқичма-босқич очиб боради. Қодирий ўз бўлган ажойиб сарлавҳани шакллантирди: романида натуралистик деталларни ҳам иш- “Йигитларнинг сараси, гулларнинг раъно- латганлиги баён қил