OILAVIY MUNOSABATLARNI SHAKLLANISHIDA PSIXOLOGIK OMILLARINING AHAMIYATI

Аннотация

ushbu maqolada yosh oila to’g;risidagi umumiy tassavurlar hamda yosh oiladagi er-xotin munosabatlarning psixologik xususiyatlari keltirib o’tilgan. Kalit so’zlar: Qadriyat, halollik, rostgo‘ylik, or-nomus, sharmu-hayo, mehruoqibat, mehnatsevarlik, beqarorlik, genogramma, semptomatik, diagramma, psixoterapiya, ota-onalik. Oila - har bir shaxsda ilk yoshligidan boshlab shakllanadigan insoniy fazilatlar, ezgu-istaklar, qadriyatlar takomil topadigan, ming yillar davomida shakllangan o‘zbek xalqining qadriyatlari va ma’naviy merosi ravnag‘ini ta’minlovchi tarbiya maskanidir. "Halollik, rostgo‘ylik, or-nomus, sharmu-hayo, mehru-oqibat, mehnatsevarlik kabi barcha insoniy fazilatlar, eng avvalo, oilada shakllangan". Bola shakllanishining ilk maktabi esa ota-onaning o‘zaro munosabatlari majmui bo‘lib hisoblanadi. Ayniqsa yosh oilalarda ota-onalik ma’suliyatini o’z zimmasiga olib o’zaro munosabatlar tizimini to’g’ri shakllantirish jarayonlarida kuzatiladi. Avvalo, oilani so'z bilan tavsiflash qanday odat tusiga kirganligini ta'kidlashimiz mumkin. Ya'ni, terminologiyaga murojaat qilish. Ta'rifda aytilishicha, u ijtimoiy institut va jamiyatning asosiy birligidir. Va u ma'lum xususiyatlar bilan tavsiflanadi. Xususan, bir-birini sevadigan ikki kishining birlashishi va ixtiyoriy nikoh. Keyinchalik ular umumiy hayot bilan bog'lanadi. Lekin eng muhimi, oila, eng avvalo, eng muhim ijtimoiy qadriyatdir. Foyda Kattalar uchun bu juda boshqacha tabiatning ma'lum ehtiyojlarini qondirish manbai: g'amxo'rlik va yaqinlikdan uydagi sherikning yordami va uning ishini bajarishgacha. Jamiyatning yosh a'zolari uchun oila - bu rivojlanish uchun qulay sharoitlar shakllanadigan muhit. Hatto jismoniy, hissiy, aqliy va intellektual emas. Bularning barchasi bolaning ota-onasining mas'uliyati. Bu esa, o'z navbatida, tsivilizatsiyalashgan jamiyatning to'la huquqli a'zosini tarbiyalashga qodir bo'lgan shaxslar sifatida o'zini namoyon qilishi kerak. Shuning uchun, bolaning tug'ilishi, agar rejalashtirilgan bo'lsa, eng katta mas'uliyat bilan munosabatda bo'lish kerak. Zamonaviy jamiyatda, afsuski, ko'pchilik buni anglamaydi. Yosh oila deb, avvalo, er va xotinning ikkalasi ham 30 yoshdan oshmagan yoki oilaviy turmush qurish tajribasi 10 yildan oshmagan yoshlar oilasi nazarda tutiladi. Birinchi yondashuv, yaʼni, er va xotinning pasport yoshini inobatga olib, oilaga maqom berish toʼgʼriroq boʼlib, qachon turmush qurganligidan qatʼiy nazar, albatta, shu https://scientific-jl.com 1 0 0 62-son_6-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali muddat orasida xali yigit ham qiz ham tom maʼnoda katta mehnat stajiga ega boʼlmaydi, va koʼp hollarda ayol-ona aynan shu davrda farzandli boʼlib, uy bekasi boʼlib oʼtirib qolishi ehtimoli katta. Аgar ikkinchi yondashuv boʼyicha yosh oilani oilada yashash muddatiga koʼra tabaqalashtirilsa, unda u yoki bu jamiyatda nikoh yoshining oʼrtacha koʼrsatgichi ortib yoki kamayib borishini nazarda tutish lozim. Chunki ayrim davlatda va ayrim milliy-madaniy muhitda yoshlarni juda erta turmush qurishi ragʼbatlantirilsa, boshqalarida, ayniqsa, oxirgi yillarda aksincha, yigit va qizlarning kasb-hunar orttirish boʼyicha professional malakaga erishish asosiy qadriyat hisoblangan sharoitlarda 30 yoshdan oshgan odam endi oila qurgan yoki xali ham turmush qurmagan boʼlishi ham mumkin. Umuman, fanda yosh oilani tavsiflaganda quyidagi mezonlar inobatga olinadi: • juda yosh oila - nikohga kirgan vaqtdan toki 4 yilgacha; • yosh oila - 5 yildan 9 yilgacha; • oʼrta oilaviy hayot muddati - 10 yildan 19 yilgacha; • katta oilaviy hayot muddati - 20 yil va undan ortiq muddat turmush kechirganlar oilasi. Koʼplab olimlarning taʼkidlashlaricha, yosh oilaning mustahkamlanib, oyoqqa turib ketishi, turli maishiy muammolarni oʼzi mustaqil xal qilishi uchun zarur boʼlgan muddat aslida turmush qurgan ikki shaxsning bir-biriga boʼlgan samimiy munosabatiga, oila va uning atrofidagi turli qadriyatlarga nisbatan uygʼun qarashlariga, ota-ona oilasida ibrat sifatida koʼrgan-kechirganlarini uchun oʼz oilasida qoʼllay bilish mahoratiga bevosita bogʼliqdir. Lekin baribir har bir oila aynan yoshlik davridagi qiyinchiliklarni boshdan kechiradiki, bu muammolar quyidagi holatlarga bogʼliq tarzda namoyon boʼladi: • oilaviy hayotni bir maromda kechishini taʼminlash, ishlash, oʼqish yoki boshqa masalalarni xal qilish uchun vaqtning yetishmasligi; • vaqtni yaxshi oʼtkazish, koʼngilxushliklarning cheklanganligi; • yangi sharoitda erkakning ham ayolning jismonan toliqishi, asablarning charchashi; • iqtisodiy qiyinchiliklar. Yosh oilalarda munosabat tizimi asosiy rol o’ynaydi bunda ikki yoshning bir birini tushunishi evaziga oiladagi tashqi ta’sirlarning yuzaga kelishining oldini olinadi. Psixologik nuqtai nazardan biologik,psixologik hamda ijtimoiy qovushish turlarining o’zaro almashib turishi yosh oilalardagi o’zaro munosabatlarda muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Tarixiy ma’lumotlarning guvohlik berishicha, oilaviy munosabatlar ma