ǴÁREZSIZLIK JILLARINDA QARAQALPSAQSTANDAǴI JER-SUW ATAMALARINDAǴI ÓZGERISLER.

Аннотация

Ushbu maqolada Qoraqolpog’iston Respublikasida joylashgan toponimlarni eski tuzimdan qolgan (Lenin, K.Marks, Kuybıshev,Kalinin, Kirov h.b) tısqarı «Komsomol», «İnternatsional», «İskra», «Mir», «Yubileynıy», «Kollektiv», «Bolshevik», «Kommuna», «Proletar», «Gigant», topononimlar va hozirga kelip milliy nomlarga o’zgartilgan toponominlar haqqida so’z yuritiladi. Kalit so’zalar: Toponimlar, milliylik, ma’daniyat, Qoraqalpog’iston, yer-suv atamalari Xalıq jasaytuǵın jay orınlarınıń atamaları waqıttıń ótiwi menen ózgeredi. Bunıń tiykarǵı sebebi xalıq jasaytuǵın punktler jámiyettiń sotsiallıq-siyasiy, ekonomikalıq hám mádeniy turmısı, xalıqtıń ulıwma turmıs tárzi menen baylanıslıǵı, olarda jámiyette júz berip atırǵan ózgerislerdiń óz kórinisin tabıwında bolıp tabıladı. Basqasha aytqanda oykonimler sotsial-ekonomikalıq hám siyasiy ózgerislerdiń indikatorı bolıp tabıladı. Sebebi, ilimiy tayanıshı tereń bolmaǵan hár qanday qurılma bir kún bolmasın, bir kún qulaydı. Keńes húkimeti ıdırap ketkennen keyin jay orın atamaları milliy qádiriyat qatlamlarınıń biri sıpatında tán alınıp, xalıq tariyxı, mádeniyatı hám tiline baylanıslı https://scientific-jl.com 1 3 6 62-son_6-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali bolmaǵan tariyxıy-geografiyalıq atamalar, tiykarınan xalıq jasaytuǵın punktlerdiń atları ózgertildi, tariyxıy atamaları tiklendi yamasa qayta ataldı. Toponimlardı eki úlken toparǵa bóliw múmkin: tábiiy, yaǵnıy xalıq toponimları hám rásmiy, yaǵnıy tábiiy emes toponimlar1. Tábiiy, xalıq toponimlar kóp ásirler dawamında tábiiy xalda júzege kelgen atamalar bolıp, olardıń dóretiwshisi, jaratıwshısı xalıq. Bul atamalardıń ayrımların kim, qashan qoyǵan, ne sebepten solay ataǵanlıǵı házirgi kúnge kelip umıtılıp, olardı anıqlaw bolsa ayrıqsha izertlewlerdi talap etedi. Xalıń toponimleri ásirler dawamında tariyx sınawlarınan ótip, sılınıp qısqa sózlerge aylanǵan. Xalıq toponimlarınıń eń baslı ózgeshelikleriniń biri olardıń materiallıǵı, yaǵnıy olardıń jaratılısına qaray materiallıq real tiykarlarǵa iye bolıwı bolıp tabıladı. Sol sebepli xalıq atamalarınıń negizi belgili bir orın, territoriyaǵa geografiyalıq - fizikalıq obektlerge tán bolǵan belgiler boladı. Atamanıń júzege keliwi ushın sebep bolǵan qandayda bir waqıya, hádiyseler haqqında bizge xabar berip turadı. Xalıq toponimlarına tán bul pazıylet toponimiyanıń tiykarǵı talap hám nızamlıqlarına tán nárse. Sol sebepli xalıq toponimlari uzaq ómir súredi hám jasaǵısh boladı. Tábiiy toponimlar bul hár bir xalıqtıń áyyemgi dáwirlerinen baslap, ásirler dawamında qalıs xızmeti, izleniwi hám dóretiwshiliginiń ájayıp jemisi. Tariyxta sonday atamalar bar bolıp, olardıń júzege keliwi belgili bir dáwirlerde bir shaxstıń qálewine, arnawlı qararlar, kórsetpelerge baylanıslı boladı. Mine sonday atamalardı rásmiy toponimler deymiz. Rásmiy atamalardıń negizi ádette, ózleri ańlatıp turǵan orınnıń, obekttiń tábiiy ózgesheligin kórsetpey, oǵan jabıstırıp qoyılǵan jarlıqqa usaydı. Shoralar dáwirinde Ózbekstan territoriyasındaǵı jay orınlarına berilgen atamalardıń negizin mine usınday rásmiy atamalar iyelegen. Dáslep, shoralar dáwirinde qalalar, awıllar, ayırım rayonlar, kósheler, mámleketlik hám jámiyetlik xojalıqlar, qalalar, awıllarlar, mekeme hám shólkemler h.b qoyılǵan atamalardıń negizin joqarıdan kórsetpe etip berilgen arnawlı qararlar arqalı tańlanǵan hám berilgen edi.2 Bunıń ústine shoralar dáwirinde qoyılǵan atamalardıń kópshiligi ideologiyalıq hám siyasiy kóz-qaraslar menen baylanıslı qoyılǵan bolıp, atama ózi atap atırǵan obiekttiń ózgesheligi menen mazmunı jaǵınan baylanısqa iye emes, real atalıw nominativ) tiykar hám sebepten ayırılǵan toponimlar edi. Shoralar dáwirinde júzege kelgen toponimlardıń negizin shaxslar atına berilgen yamasa ideologiyalıq mazmun menen suwǵarılǵan atamalar qurar edi. Olar ótmish dúzim túsiniklerin ózinde jámlegen siyasiy devizlar, jarnamalarǵa uqsar edi. Toponimika páninde «memorial toponimlar», «personal toponimlar» dep júritiletuǵın 1 E.Begmatov Joy nomlari manaviyat kuzgusi. T.,1998., 21 b. 2 S.Qoraev. Ózbekiston viloyatlari toponimlari. T., 2005. 34 b. https://scientific-jl.com 1 3 7 62-son_6-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali bunday atamalar orındı da waqıttı da tańlamay, hár qanday obektke jabıstırıp qoyıla beredi. Eski dúzim ideologiyası menen baylanıslı atamalardıń mazmunı siyasiy ideyalardan ibarat bolıp kópshilik jaǵdayda russha atamalar olardıń negizin quraǵan. Sol sebepli burınǵı Awqamnıń barlıq territoriyalarında bolǵan sıyaqlı Qaraqalpaqstan territoriyasında sonıń ishinde Nókis qalasında shaxslardıń atları hám familiyalarına tiykarlanǵan kóp sanlı atamalardan (Lenin, K.Marks, Kuybıshev,Kalinin, Kirov h.b) tısqarı «Komsomol», «İnternatsional», «İskra», «Mir», «Yubileynıy», «Kollektiv», «Bolshevik», «Kommuna», «Proletar», «Gigant», usaǵan toponimlar kóplep ushrasar edi. Keńes dáwiri toponimikalıq siyasatına shaxslardıń atın « máńgilestiriw» de