Смысловая структура концепта «Зульф» в эпосе Алишера Навои «Хамса»

Аннотация

This article examines lexical, metaphorical and sufic meanings of the concept of “zulf” on the base of each beyt’s context in five works of Alisher Navoi’s “Khamsa”. Keywords and expressions: Alisher Navoi, “Khamsa”, poem, zulf, concept, lexical meaning, meta- phorical meaning. “Зулф” сўзи форсча бўлиб, “бошдаги соч”, “кокил”, “аёлларнинг узун сочи”ни билдиради. “Мавлононинг фикридаги тимсоллар ва рамзлар луғати”да “зулф” сўзи қуйидагича талқин қили- нади: “Суфийлар таъбирида зулф Ҳазрати Ҳақ жамолининг тажаллийсидир, чунки Ҳақнинг жа- моли касрат (кўплик) ва таайунот (кўзга кўринадиган нарсалар)да яшириндир. Ҳазрати Ҳақнинг тажаллиёт силсиласи жингалак ва занжирдай ўрилган сочга ўхшатилган”. Ўзбек тилида “зулф” деганда аёллар орқага ташлаб юрадиган соч ўримига айтилмайди, балки икки чаккасига тушириб юрадиган гажакка айтилади. Алишер Навоий “Фарҳод ва Ширин” достонида “зулф” сўзини 15 марта, “Ҳайрат ул- аброр”да 14 марта, “Лайли ва Мажнун”да 18 марта, “Сабъаи сайёр”да 9 марта, “Садди Ис- кандарий”да 20 марта қўллаган. “Фарҳод ва Ширин”да “зулф” сўзи биринчи марта қуйидаги байтда учрайди: 4/9 Муанбар зулфидек кам соя бўлғай Ки, ул хуршидға ҳамсоя бўлғай. Байт мазмуни: “Анбар ҳидли сочидек соя кам бўлгайким, ул қуёшга қўшни бўлгай”. Бу байт- да Пайғамбар Муҳаммад (с.а.в.)нинг сочини сояга, яъни қора рангга ўхшатган, унинг юзини “хуршид”, яъни қуёшга ўхшатган ва “эйҳом” санъати билан “офтоб билан соя”нинг, яъни “чеҳ- раси билан сочи”нинг бирга жойлашганини ва бу табиатда ҳеч қачон учрамаслигини баён қилган. Бу байтда “зулф” “эркак кишининг сочи” маъносини ифодалаб келган. 3 S H A R Q M A S H ’ A L I “Тарихи Табарий”да айтилишича, Пайғамбаримиз (с.а.в.)нинг сочлари узун бўлиб елка- сидан пастга тушиб турар экан. 4/11 Чу айлаб ҳалқалар ул зулф пайдо, Бўлуб меҳр узра кавкаблар ҳувайдо. Байт мазмуни: “Ул бошидаги сочи жингалак шаклда бўлгани учун, қуёш тепасида юл- дузлар пайдо бўлди”. Бу байтда “зулф”нинг “жингалак соч” маъноси юзага чиққан ва унинг ҳалқаларини “меҳр”(қуёш) тепасидаги юлдузларга ўхшатган. Бу ноёб топилма. 5/1 Ул ақшомким юзига луъбати чин, Ешиб марғула ёйди зулфи мушкин. Байт мазмуни: “Хитой гўзали мушкин сочини ечиб юзига жингалак кокилларини ёйган оқшомда”. Бу байтда “луъбати чин” – “олам гўзаллигига ўхшатилган, уни қоплаган оқшом қорон- ғилиги “зулфи мушкин”га ўхшатилган. Шундай экан, бу байтдаги “зулфи мушкин”нинг маъ- носи “тун зулмати”дир. Буларнинг орасидаги ўхшашлик белгиси иккаласининг қоралиги. 17/3 Қилур тун бирла зулф-у кун била энг Этар, лекин бўйи бирла сочи тенг. Бу байтда “энг” сўзи “юз, чеҳра” маъносини англатади. “Ҳамал ойи тунни ўзига зулф қилиб, кун (ёруғлик)ни ўзига юз қилади, сочи билан бўйини бир-бирига тенг қилади, яъни тун билан кун тенглашади”. Бу байтда “зулф” – “узунлик” маъносини ифодалаб келган. 31/44 Тушуб ҳар ён мусалсал зулфи банди, Бўлурға хораафканлар каманди. Бу байтда Шириннинг ҳалқа-ҳалқа соч ўрими “каманд”га, яъни ҳайвонларнинг бўйнига сиртмоқ ташлаб ушланадиган арқонга ўхшатилган. Бу байтдаги “зулф”нинг мажозий маъносини “каманд – эшилган арқон” тушунчаси ифодалаган. 31/55 Не икки анбарасо зулф ваҳ-ваҳ, Не икки жонфизо лаб Аллоҳ-Аллоҳ. Бу байтда “анбаросо зулф” бирикмаси “зулф”нинг “хушбўй ҳид манбаи” маъносини англатиб келган. 34/47 Дема юз узра зулфи анбаролуд Ки, ул ўт зоҳир айлаб анбарин дуд. Бу байтда “зулфнинг маъносига “анбарин дуд”, яъни “хушбўй тутун” ишора қилмоқда, демак, бу ўринда “зулф”нинг маъноси “анбар ҳидли соч”ни ифодаламоқда. 35/120 Оғиздин оҳиким кам бўлмайин ҳеч Бу ел зуннори зулфидин очиб печ. Байт мазмуни: [Фарҳод]нинг оғзидан чиқаётган “оҳ” камаймасди, бу ел [Ширин]нинг “зулфи зуннори”нинг ҳалқаларини очарди. Бу байтдаги “зуннори зулфи” бирикмаси сочни ғайридинлар (мусулмон бўлмаган киши- лар)нинг белига боғлаб юрадиган жундан эшилган чилвирга ўхшатилган. Бу ўринда “зулф”- нинг диндан чиқарувчи, яъни “куфрга солувчи” маъноси жо бўлган. 43/16 Анғо бу ҳажр айёмида бир шом, Саводи ёйди меҳнат зулфидин дом. 4 S H A R Q M A S H ’ A L I Байт мазмуни: “Бу ҳажр (айрилиқ) айёмида бир шом саводи (қоралиги) машаққат зулфи- дин тузоқ (дом) ёйди. Бу байтда “зулф” – “тузоққа” ўхшатилган. Бунинг белгиси “дом” сўзи. 45/32 Занахдоним била зулфи гириҳгир, Ҳазин кўнглунга эркин чоҳ-у занжир. Байт мазмуни: “Энгагим билан тугинли зулфим ҳазин кўнглингга зиндон ва занжирдир”. Бу байтда энгакнинг ўртасидаги чуқурча “чоҳ” – ер остида қазилган зиндонга ва “зулф” эса маҳбус оёқ-қўлига солинган занжирга ўхшатилган. Бу ўринда “зулф” “ошиқ қалбининг кишани”га ўхшатилган. “Ҳайрат ул-аброр”да “зулф” сўзи баъзи бир “Фарҳод ва Ширин”даги маъноларни так- рорлайди, лекин улардан бўлакча маъноларда ҳам қўлланилади. 2/13 Ул юз ўлиб даҳрга кофурбез, Устида ул зулф бўлуб мушкрез. Байт мазмуни: “Ул юз ер юзига оқлик (ёруғлик) сочиб, унинг устидаги зулф мушк сочди”. Бу ўринда “юз” – “тонг чеҳраси”, унинг устидаги “зулф” – тонг қоронғилиги “мушкрез”, яъни “хушбўй ҳид таратувчидир”. Бу ерда шоир тонгда тараладиган гулларнинг муаттар ҳидини таърифламоқда. Бу байтда “зулф”нинг